پرهیز از دوباره‌کاری در ترجمه قرآن

در اهمیت این ترجمه باید گفت، زمانی به سرانجام رسیده که ترجمه قرآن کار ممنوعی بوده و حتی گاهی اوقات حکم اعدام برای مترجمان قرآن صادر می‌کردند زیرا بر این باور بوده‌اند که ترجمه کتاب‌های آسمانی موجب تحریف آن می‌شود و کلام حق در ترجمه آسیب می‌بیند.

اکنون پس از باب شدن ترجمه‌های متعدد باید گفت، هنوز ترجمه مورد قبولی که همه مخاطبان را ارضا کند و باب سلیقه همگان باشد، وجود ندارد.

حال اگر بر این ترجمه‌های متعدد بتوان نام رقابت گذاشت، باید گفت چنین رقابتی اتفاق بدی نیست زیرا هم سلیقه‌های مختلف مخاطبان ارضا می‌شود و هم شاید زمانی به ترجمه گلچین‌شده از محاسن تمام ترجمه‌ها و قابل قبول برای اکثریت مردم دست یابیم و از این طریق از دوباره‌کاری‌ و همپوشانی‌ جلوگیری کنیم.

درباره قابل قبول بودن ترجمه قرآن لازم است به چند نکته اشاره کنم. حداقل در ترجمه‌های قرآن به زبان انگلیسی هنوز به هیچ ترجمه قابل قبولی دست پیدا نکرده‌ایم.

برای مثال، من با کسانی مواجه شده‌ام که 23 سال از عمر خود را صرف ترجمه قرآن به زبان انگلیسی کرده‌اند، ولی خودشان در نهایت اقرار کرده‌اند که هیچ‌یک از ترجمه‌های انگلیسی معادل قرآن نیست و هنوز شمه‌ای از قداست قرآن را ندارد.

از همین جاست که این مطلب مطرح می‌شود که افراد، بدون وضو نباید به آیات نوشته شده دست بزنند ولی طبق فتوای مراجع، مسج ترجمه آیات با دست بدون وضو بی‌اشکال است. پس از این لحاظ هم می‌توان گفت قرآن و ترجمه‌های آن با یکدیگر معادل نیستند.

اگرچه سالیان سال است، افراد مختلف انرژی زیادی را صرف ترجمه‌ قرآن کرده‌اند ولی هنوز مباحث زیادی وجود دارد که مغفول مانده است.

یکی از مشکلاتی که در کار ترجمه وجود دارد، این است که متولی ندارد. ترجمه‌‌هایی که از آقایان خرمشاهی و آیتی و آیت‌الله مکارم باقی مانده است، همگی واقعا باارزش است و این مترجمان محترم عمری را در این کار صرف کرده‌اند ولی لازم است مترجمان قرآن ما زیر چتری قرار بگیرند که با یکدیگر هماهنگ کار کنند زیرا در بعضی جنبه‌ها آنقدر تفاوت‌ زیاد می‌شود که حتی به متن ترجمه آسیب می‌رسد و سلیقه‌ای شدن ترجمه معنای واقعی پیدا می‌کند.

مثلا ما ترجمه‌ای از قرآن براساس وزن شاهنامه داریم. به شعر درآوردن ترجمه آیات قرآن از یک سری جنبه‌ها، کار جالبی است و برای آن زحمت زیادی کشیده شده ولی مسلما در شعر به دلیل لزوم وفادار ماندن شاعر به وزن و قافیه و... برخی دقت‌های ترجمه خواه‌ناخواه از بین می‌رود.

همین عامل موجب می‌شود، ترجمه زیر سوال برود گرچه مترجم و شاعر محترم، عمری برای این کار زحمت کشیده است.

پیشنهاد خوب این است که ما اتحادیه و صنفی داشته باشیم که مترجمان بزرگ را کنار یکدیگر جمع کند و ترجمه‌های قرآن را زیر چتر حمایتی خود قرار دهد.

با این کار می‌توان به ترجمه واحدی رسید که تا حد زیادی قابل قبول باشد. پس از آن، می‌توانیم با جزئی کار کردن روی بعضی کلیدواژه‌ها و نکات، فهم آیات را برای مخاطب آسان‌تر کنیم.

گرچه قبول داریم در بعضی بخش‌ها به دلیل ترجمه بودن و به دلیل نگاه‌های متفاوت فقهی و... نمی‌توان به این سادگی‌ها به یک ترجمه واحد دست یافت و اختلافاتی باقی خواهد ماند.

اگر بخواهیم مخاطب‌محور صحبت کنیم، شاید وجود این همه ترجمه‌های قرآن برای مخاطبان معمولی باعث سردرگمی شود بنابراین، مخاطب باید قبل از انتخاب ترجمه قرآن دست به تحقیق بزند و ترجمه‌ای مناسب سلیقه خود بیابد. ما برای تمام خریدهای خوب با پرس‌وجو دست به انتخاب می‌زنیم ولی بعضی اوقات برای انتخاب ترجمه مناسب قرآن وقت کافی صرف نمی‌کنیم در حالی که باید برای انتخاب آن، حوصله بیشتری بکنیم و از افراد صاحب نظر بیشتری درخواست کمک بگیریم.

در این حوزه ارزش دارد حتی با چند نفر مشورت کنیم و در صورت توانایی مالی، چند ترجمه قرآن خریداری کنیم.

این بهترین راه رها شدن از سردرگمی خرید قرآن است. این مساله دقیقا درباره ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر نیز مصداق پیدا می‌کند.

گرچه هنوز ترجمه قابل قبول از قرآن به زبان‌های دیگر نداریم ولی در کل، کسانی که سال‌هاست عمر خود را صرف این کار کردند، از میان ترجمه‌های موجود، مناسب‌ترین و کم‌خطاترین ترجمه را براحتی می‌توانند معرفی کنند.

من حدود 20 سال است که در حوزه ترجمه آثار اسلامی به زبان انگلیسی مشغول کار هستم و در این سالیان متوجه کمبودهایی در این حوزه شده‌ام.

ترجمه‌های قرآن به زبان انگلیسی کمتر مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌اند. ترجمه‌ها پس از چاپ به کتابخانه‌ها رفته و زندانی شده‌اند. من اخیرا کتابی به نام «از خدا بپرس» به چاپ رسانده‌ام که در آن موضوعات قرآن را به هفت موضوع کلی و 226 موضوع جزئی دسته‌بندی کرده‌ام.

تمام آیات مربوط به این موضوعات را کنار هم قرار دادم و ترجمه‌های انگلیسی آن را جمع‌آوری کردم بنابراین اگر فردی خارجی که با زبان انگلیسی آشناست، به کتاب «از خدا بپرس» مراجعه کند، می‌تواند براحتی تمام آیات مربوط به آن موضوعات را در کنار هم ببیند.

این کار موجب شد تا هم نگاهی به دیگر ترجمه‌های انگلیسی زبان از قرآن داشته باشم و هم مخاطب ناآشنا با قرآن و موضوعات آن را از سرگردانی‌های رایج رهایی بخشم. این سبک کار کردن، موجب می‌شود تا مخاطب خارجی‌زبان و غیرمسلمان راحت‌تر با قرآن ارتباط برقرار کند، خصوصا که پیش از این هیچ کتاب مشابهی در ترجمه انگلیسی قرآن حتی به لحاظ نوع دسته‌بندی موضوعات نداشته‌ایم.

چنین کارهایی حتی در ترجمه‌های فارسی کاربرد دارد زیرا بعضی کسانی که از قرآن در تحقیقات و امور معمول زندگی خود استفاده می‌کنند (یعنی کسانی که تخصصی به دنبال چنین مباحثی نرفته‌اند) الزاما تمام آیات و نکات را بررسی نکرده‌اند بلکه به صورت موضوعی فقط آن بخشی را مدنظر قرار داده‌اند که به آن نیاز داشته‌اند البته در این بخش نیز آثار زیادی در زبان فارسی نوشته شده که با یکدیگر همپوشانی دارند.

اگر اتحادیه‌ای که بالاتر به آن اشاره کردم، تشکیل شود و چتر حمایتی و اطلاع‌رسانی خود را برای فعالان این حوزه بگسترد، مسلما با ذخیره انرژی و زمان، می‌توانیم تمرکزمان را بر مباحث کمتر کارشده یا کارنشده صرف کنیم.

آن هنگام است که می‌توان حتی به سراغ دیگر منابع غنی اسلامی مانند نهج البلاغه و صحیفه سجادیه رفت و از گوهر‌های آنان استفاده کرد.

دکتر پرویز مصلی‌نژاد - عضو هیات علمی دانشگاه