ناصرالدین‌شاه با تمامیت ارضی ایران چه کرد؟

شاهان بی‌کفایت قاجار طی جنگ‌ها و درگیری‌های نظامی رفته‌رفته مناطق مختلفی از ایران بزرگ را به بیگانگان اهدا کردند و باعث شدند خاطرات تلخی همچون گلستان و ترکمنچای برای همیشه در حافظه تاریخی ملت ایران باقی بماند. ناصرالدین‌شاه هم دست کمی از بقیه شاهان قاجار در این زمینه نداشته است. قرارداد نخست که باعث جدایی افغانستان از ایران شد پیمانی موسوم به پاریس بود. این معاهده از آن رو پاریس خوانده شده که در این شهر امضا شده است. ماجرا از آنجا آغاز شد که هرات مدت‌ها در دست افغان‌ها و نیز بریتانیایی‌ها بود. این منطقه از این جهت برای انگلستان اهمیت داشت که محافظی برای هند ـ یکی از بزرگ‌ترین مستعمرات بریتانیا ـ به شمار می‌رفت. بعدها در دوران قاجار تلاش‌هایی برای فتح هرات صورت گرفت که با شکست روبه‌رو بود تا این‌که ناصرالدین‌شاه توانست این شهر را تصرف کند.

تصرف این شهر زنگ خطری برای انگلستان و کمپانی هند شرقی آن بود. از این رو بود که این کشور با استفاده از نیروی دریایی برتر خود به جنوب ایران و به طور مشخص به شهرهای خرمشهر و بوشهر و برخی از جزایر حمله و آنها را تصرف کرد. این اقدام انگلیس در واقع یک گروگانگیری نظامی بود تا ایران را پای میز مذاکره بنشانند و بعدها طی یک قرارداد افغانستان را از ایران جدا کنند. جدا شدن ایران و افغانستان به نوعی به معنای جدا شدن دو ملتی بود که در یک تمدن بزرگ با یکدیگر زندگی می‌کردند و شاید اگر این اتفاق نمی‌افتاد رنج‌های بعدی ملت افغانستان هم رخ نمی‌داد.

معاهده بعدی هم قراردادی به نام آخال بود. قراردادی میان ایران و روسیه، آن هم بعد از دو قرارداد ننگین ترکمنچای و گلستان. ایران که در آن زمان از حملات ترکمن‌ها در امان نبود و توانایی عقب راندن ارتش شوروی را هم که پیشروی‌های بزرگی کرده بود، نداشت؛ پای میز مذاکره نشست و توافق کرد که از شمال با شوروی همسایه شود و ادعایی بر سرزمین‌های شرق خزر نداشته باشد. گفته می‌شود در این قرارداد حتی نحوه کشیدن سرحد مرزی هم به نفع شوروی بود و در عین حال جدایی ترکمن‌های ایرانی از هم قومی‌های خود در آن سوی مرز دیده نشد.