شوخی با دانشمندان مشهور ایرانی

تولید انیمیشن «دانشمندان بزرگ» به سفارش موسسه صبا انجام شد یا خودتان به این موضوع علاقه‌ داشتید؟

از دوران کودکی به زندگی‌نامه دانشمندان علاقه داشتم و با همان سواد ابتدایی در سال‌‌های دبستان، شرح حال آنها را در دایره‌المعارفی که در کتابخانه کوچک پدربزرگم بود، می‌خواندم. البته درآن زمان بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات برایم نامفهوم بود، ولی حاصل این شد که نام و حوزه فعالیت بسیاری از دانشمندان در ذهنم ماند و به‌طور طبیعی از زمانی که شروع به فیلمسازی کردم، پرداختن به این موضوع برایم وسوسه‌انگیز بوده آن هم دانشمندان ایرانی که​ در بعضی موارد، دستاوردهایشان به اشتباه به حساب دیگران گذاشته شده، در حالی که خاستگاه و موطن اصلی‌شان هنوز هم برای خیلی‌ها مورد شک است. تا آنجا که می‌دانم تا سال 1384 و آغاز تحقیقات این مجموعه در موسسه حور، غیر از چند سریال تلویزیونی ازجمله سریال «دهخدا» و «ابوعلی‌ سینا» که شرح حال بزرگان فرهنگی و علمی برای بزرگسالان بوده، اثر دیگری در این حوزه برای کودکان ساخته نشده بود. این خلأ برای من انگیزه مهمی برای ساخت مجموعه ​دانشمندان بزرگ​ به حساب می‌آمد.

این انیمیشن در 33 قسمت ساخته شده و در هر قسمت به زندگی یکی از دانشمندان ایرانی پرداخته می‌شود. انتخاب این تعداد دانشمند از میان دانشمندان ایرانی چطور و براساس چه معیارهایی انجام شد؟

محدود شدن تعداد دانشمندان به 33 نفر به قرارداد تولید مجموعه برمی‌گردد، ولی برای انتخاب همین تعداد از بین خیل اسامی موجود هم ملاک‌ و معیاری لازم بود. برایم مهم بود که دانشمندان انتخابی ریشه ایرانی داشته و در رشته تخصصی خود که البته گاهی چند حوزه را در بر می‌گرفت، کاری شاخص و ماندگار و از جهتی قابل درک برای عموم مخاطبان انجام داده باشند.

تلقی عمومی این است که می‌توان براحتی فهرستی بلندبالا از دانشمندان معروف ایرانی تهیه کرد، اما در واقعیت تعداد دانشمندان نام‌آشنا مانند ابن‌سینا، زکریای رازی، ابوریحان بیرونی، خوارزمی و... بسختی به تعداد انگشتان دو دست می‌رسد. بر این اساس 26 دانشمند انتخاب شد و در نهایت به پیشنهاد مسئولان مرکز صبا هفت نفر از دانشمندان و محققان مسلمان منطقه هم به آنها اضافه شد.

در تیتراژ از نقالی و موسیقی پاپ در کنار هم استفاده کرده‌اید و در ترکیب‌بندی نماها هم از اصول حاکم بر نقاشی‌ قهوه‌خانه‌ای و تصویرگری مدرن بهره‌ گرفته‌اید. این انتخاب‌ها براساس رویکرد خاصی رخ داده است؟

استفاده از نقالی ریشه در همان استفاده از اصول حاکم بر نقاشی قهوه‌خانه‌ای در ترکیب‌بندی نماها و تصویرسازی دانشمندان بزرگ دارد و از طرفی همان‌طور که اشاره کردید ایده تلفیق دو فرم قدیمی و جدید در موسیقی، در تصاویر و موضوعات هم به همین شکل تکرار شده و در اصل رویکردی کلی است که به منظور ملموس‌تر کردن روایت‌های کهن برای کودکان از آنها استفاده شده است.

انیمیشن دانشمندان بزرگ هم راوی دارد و هم دو برادر که در آغاز هر قسمت زمینه را برای معرفی یکی از شخصیت‌های مجموعه فراهم می‌کنند. فکر نمی‌کنید وجود یکی از آنها کافی بود؟

شخصیت‌های ایمان و امید که در محدوده سنی ب و ج مقطع دبستان هستند، متناسب با گروه سنی مخاطب و برای همذات‌پنداری بهتر آنها انتخاب شده‌اند. در ابتدای هر قسمت مساله‌ای علمی ذهن پسر کوچک‌تر یعنی امید را درگیر می‌کند و ایمان که بزرگ‌تر و اهل مطالعه است، دانشمندی ایرانی را در ارتباط با مساله ایجاد شده به او و درواقع به مخاطب معرفی می‌کند و بعد از آن است که وارد داستان زندگی دانشمندان می‌شویم و در پایان هم با هدف افزایش خودباوری مخاطب، امید که قدر و ارزش دانشمندان از این آب و خاک را درک کرده به ادامه راه او مصمم می‌شود، اما استفاده از راوی برای داستان دلیل دیگری داشت. در هر قسمت حجم زیادی از اطلاعات تاریخی و علمی باید عنوان می‌شد که در صورت بیان آنها توسط شخصیت‌ها یا روایت تصویری، هر قسمت بسیار بیشتر از حد تعیین شده به درازا می‌کشید. در نتیجه تصمیم گرفتیم راوی این اطلاعات را به شکل مختصر و مفید به بیننده انتقال دهد.

در طرح داستان‌ها از طنز بهره ‌گرفته‌اید، از تکیه‌کلام‌های امروزی استفاده کرده‌اید و عناصر کلامی و بصری آشنا برای مخاطب امروز را در دل یک ماجرای تاریخی گنجانده‌اید. این رویکرد جذابیت خاصی به اثر داده و در ماندگاری موضوعات در ذهن مخاطب کودک نقش قابل توجهی ایفا می‌کند.

همیشه فکر می‌کردم استفاده از شیوه بیانی ادبی و به قولی کتابی در گفتار فیلم‌های تاریخی و طرح مباحث آن دوره با شیوه‌های کلیشه‌ای و متداول بسیار خسته‌کننده و تصنعی است و در ذهن مخاطب مرزی پررنگ و غیرواقعی بین دنیای گذشته و امروز رسم می‌کند. به نظرم بهره‌گیری از تکیه‌کلام‌ها، روابط و حتی برخی امکانات که جزو ملزومات زندگی امروزی است، علاوه بر افزایش جذابیت قصه‌ها بر پایه تناقضی طنزآمیز، هضم مناسبات ناملموس دنیای گذشته را برای کودکان و دیگر مخاطبان این مجموعه راحت‌تر کرده است.

با توجه به طنز موجود در این اثر، حدفاصل بین واقعیت تاریخی و طنازی را چگونه و با چه معیارها و مولفه‌هایی حفظ کرده‌اید؟

درست است که بخش‌های طنزآمیز در فرم و محتوای کار بسیار به چشم می‌خورد، ولی همواره سعی بر آن بوده که باعث توهین به افراد و تحریف واقعیت‌های مهم تاریخی نشود. گاهی از آنها برای پررنگ کردن برخی خصوصیات جنبی شخصیت‌های اصلی و گاه برای ایجاد جذابیت در رفتار شخصیت‌های فرعی استفاده شده، علاوه بر این طنزهای کلامی به شکلی خلاقانه باعث شده‌اند تا محاورات علمی و تاریخی شخصیت‌ها که در مواردی بالقوه خسته‌کننده هستند، برای بیننده قابل تحمل و حتی خوشایند شود. در مواردی هم از طنز صرفا برای ایجاد تعلیق و کشمکش استفاده شده است. مثلا راوی مطلبی می‌گوید که تصویر برداشتی متفاوت با آن را نشان می‌دهد. در جایی وقتی راوی می‌گوید فلان دانشمند بیشتر وقتش را در کتابخانه می‌گذراند، دوربین در جستجویش بین قفسه‌های کتاب، او را در حال خوردن ساندویچ می​یابد که در عین خنده‌دار بودن می‌تواند دور از واقعیت هم نباشد.

طرح راه‌‌حل‌های امروزی برای حل مشکلات در دنیای قدیم هم از موضوعاتی است که بکرات در این مجموعه از آن استفاده شده است. مثلا در تاریخ آمده که بیهقی پس از پایان تحصیلات مدتی نتوانست کار مناسبی بیابد و ما او را در آن مقطع در حال مسافرکشی با اسب نشان دادیم. به هر حال قرار بر این نیست که به چنین آثاری به چشم سند تاریخی نگاه شود.

چه مخاطبی را برای این مجموعه در نظر گرفتید و آیا تصویرگری‌ها و طراحی شخصیت‌ها برای ​ مخاطب خاص جذابیت دارد؟

همان‌طور که قبلا گفتم گروه سنی کودک و نوجوان مخاطب هدف این مجموعه تعیین شدند، ولی از همان اول می‌دانستیم که بزرگسالان هم قطعا جذب این موضوع خواهند شد. به این ترتیب سبک نقاشی قهوه‌خانه‌ای به دلیل مولفه‌های مشترک با نقاشی کودکان به‌عنوان الگوی تصویرگری و ترکیب‌بندی نماهای ​دانشمندان بزرگ​ انتخاب شد. عدم رعایت پرسپکتیو و تخت بودن نماها یا تعیین اندازه شخصیت‌ها براساس اهمیت آنها نمونه‌هایی از این شاخصه‌هاست.درباره طراحی شخصیت‌ها باید بگویم که به دلیل عدم وجود عکس یا تصویرسازی مستند در بسیاری از موارد دستمان باز بود و در کنار به کارگیری برخی نشانه‌های فرهنگی، تاریخی، قومیتی یا طبقاتی، برای این‌که شخصیت‌ها شیرین‌تر و به یادماندنی‌تر شوند، اندکی نامتقارن طراحی شده و عمدا به همان شکل هم به مدل سه‌بعدی تبدیل شدند.البته گاهی هم شخصیت‌ها به فراخور نیاز در طول داستان تغییر شکل می‌دادند که این ایده نیز براساس نوع تصور کودکان شکل گرفته مثل زمانی که خوارزمی کل کتاب‌های کتابخانه‌ای را می‌خواند و با افزایش دانش، سرش چند برابر بزرگ می‌شود.

بچه‌ها از صداهای جذاب بسیار لذت می‌برند و شما انگار تعمد خاصی در انتخاب صداهای جذاب و تاثیرگذار داشته‌اید. همین‌طور است؟

بله! من هم مثل بسیاری از همسن و سال‌هایم نسبت به این صداهای ماندگار نوستالژی داشته و دارم. گاهی حتی وقتی شخصیتی را خلق می‌کردم یا برایش دیالوگ می‌نوشتم، صدای دوبلورهایی که در کارتون‌های دوره کودکی به جای شخصیت‌های محبوبم حرف زده بودند، در گوشم صدا می‌کرد.بزرگانی مثل ناهید امیریان، جواد پزشکیان، تورج نصر و شهروز ملک‌آرایی. خیلی دوست داشتم برای افزایش فانتزی از صدا و تجربه این افراد کمک بگیرم و در عین حال بخشی از خاطرات شیرین کودکی از این طریق در انیمیشن دانشمندان بزرگ تداوم یابد.البته در این مجموعه از تیپ‌سازی جذاب دوبلورهای حرفه‌ای دیگری همچون خانم شوکت حجت هم به پیشنهاد آقای غلامعلی افشاریه (مدیر دوبلاژ) استفاده شد. در کل معتقدم کنار هم قرار گرفتن صدای این گویندگان در دانشمندان بزرگ به تاثیرگذاری آن کمک فراوانی کرده است.

آیا این مجموعه ادامه خواهد داشت؟

پس از پایان ​دانشمندان بزرگ​ در سال 87 موضوعات دیگری را برای ادامه فعالیت به مرکز صبا ارائه دادیم که از بین آنها « شب‌های شیرین» و قصه‌های جورواجور به مرحله ساخت رسید. از نیمه دوم سال 90 هم با همراهی گروهی بزرگ مشغول تولید مجموعه انیمیشنی با مضمون« ​مهارت‌های زندگی»​ هستیم و تا امروز فرصتی برای ادامه مجموعه ​دانشمندان بزرگ​ دست نداده است.

آذر مهاجر/ گروه رادیو و تلویزیون