چالش موافقان و مخالفان تحزب در ایران

این اولین مناظره سیاسی از سلسله مناظرات جدید تلویزیونی به میزبانی شبکه اول صداوسیماست که با الگوگرفتن از مناظره‌های داغ انتخاباتی در خرداد امسال و به‌دنبال برگزاری اولین جلسه آن با موضوع اقتصاد و در ارتباط با پرونده خودرو برگزار شد.

مناظره دیروز تلویزیون با حضور محمدنبی حبیبی دبیرکل حزب موتلفه اسلامی، الیاس حضرتی، روزنامه‌نگار و نماینده ادوار مجلس، محمدرضا خباز نماینده پیشین مردم در خانه ملت و فعال حزبی، غلامعلی دهقان سخنگوی حزب اعتدال و توسعه، عباس سلیمی‌نمین مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ معاصر ایران و مهدی فضائلی روزنامه‌نگار و عضو شورای فرهنگ عمومی برگزار شد.

فعالیت احزاب، ضرورتی در نظام پارلمانی

در بخش اول از این مناظره که اختصاص به اظهارنظر کوتاه هریک از مهمانان نسبت به ویژگی‌های نظام حزبی و نقدهای مرتبط با آن داشت، محمدنبی حبیبی، دبیرکل حزب موتلفه با اشاره به سابقه طولانی فعالیت احزاب در کشور، سه شاخصه تعریف مشخص ایدئولوژیک از فعالیت‌ها، ارائه برنامه برای اداره امور کشور و کادرسازی و تربیت نیرو برای اجرای این برنامه‌ها را از مهم‌ترین شاخص‌های فعالیت احزاب دانست.

الیاس حضرتی، روزنامه‌نگار با بیان این مطلب که 34 سال پس از انقلاب اسلامی باید جایگاه احزاب را در نظام حزبی کشور مشخص کنیم، گفت: اگر نظام پارلمانی را قبول کرده‌ایم، باید نظام حزبی را نیز به عنوان بستری برای نظام پارلمانی به رسمیت بشناسیم و روشن کنیم که می‌خواهیم با احزابی مسئولیت پذیر برای اداره کشور روبه‌رو باشیم یا افراد و سلایق فردی؟

محمدرضا خباز، فعال سیاسی، دیگر مهمانی بود که در این بخش به ایراد سخن پرداخت و با اشاره به تصریح اصول 26 و 27 قانون اساسی بر فعالیت آزادانه احزاب، اجرای نامناسب سازوکارهای قانونی و وجود پیشینه تاریخی نامناسب از احزاب در اذهان را عامل اصلی توقف رشد نظام حزبی در کشور دانست و بیان کرد: ما تاکنون به‌جای حزب، جناح داشته‌ایم. جناح، غیرمسئول، غیرپاسخگو و بدون کارکرد کادرسازی است، درحالی‌که حزب این ضعف‌ها را ندارد.

غلامعلی دهقان، سخنگوی حزب اعتدال و توسعه نیز در این بخش، سه کارکرد مشارکت انتخاباتی، آموزش و کادرسازی را از مهم‌ترین شاخص‌های فعالیت حزبی برشمرد و از این‌که احزاب در ایران، تنها در حوزه کارکرد انتخاباتی فعالیت پررنگ داشته و در دو حوزه دیگر چندان فعالانه عمل نکرده‌اند، انتقاد کرد.

اما عباس سلیمی نمین، از زاویه دیگری به موضوع نظام حزبی در کشور پرداخت و با نقد شعار «فراجناحی»گرایی، استفاده از چنین تعابیری از سوی رئیس‌جمهور را برای گریز از تعریف دقیق یک جریان سیاسی عنوان کرد.

مهدی فضائلی، روزنامه‌نگار، دیگر مهمان این برنامه نیز با بیان این مطلب که برپایی چنین مناظراتی می‌تواند به بالارفتن آستانه تحمل جامعه در قبال تفکرات مخالف کمک کند، گفت: احزاب در ایران با استقبال مردم و نخبگان مواجه نشده اند. فضائلی یکی از ریشه‌های عدم اقبال احزاب در ایران را همزاد بودن مفهوم تحزب با دموکراسی غربی و ناهمخوانی با فرهنگ سیاسی جامعه ایرانی دانست و پیشنهاد کرد اندیشمندان ایرانی تلاش کنند تا در تدوین الگوی اسلامی‌ایرانی پیشرفت، مفهوم حزب را بازخوانی کرده و ضمن حفظ محاسن آن، از بروز معایب فعالیت حزبی جلوگیری کنند.

در بخش دوم انتقادات تند و تیز

اما در دومین بخش از این مناظره، ابتدا مجری برنامه پرسشی مشترک را از تمام مهمانان پرسید و سپس حاضران در این مناظره نسبت به اظهارات دیگران نظرات خود را مطرح کردند که این خود، حاشیه‌هایی داغ‌تر از متن را در این مناظره رقم زد.

در این بخش محمدنبی حبیبی گفت: اگر احزاب شفاف، با برنامه و نیز کادری مشخص باشند، آنگاه حزب پیروز در انتخابات، مسئولیت آنچه را که به سبب تصمیمات دولت در کشور رخ می‌دهد، می‌پذیرد و در چنین شرایطی دیگر شاهد این معضل نیستیم که حتی افزایش قیمت سیب‌زمینی و پیاز هم متوجه اصل نظام شود.این صحبت‌های حبیبی البته با نقد مهدی فضائلی همراه بود که معتقد بود باید علاوه بر توجه به کارکردهای مثبت احزاب، پیامدهای منفی فعالیت‌های حزبی را نیز مورد توجه قرار داده و برای رفع آن چاره‌اندیشی کرد.

خباز اما اظهارات فضائلی درباره ناهمخوانی تحزب با فرهنگ سیاسی کشورمان را نقد کرد و گفت: ما در اداره کشور تافته جدابافته‌ کل جهان نیستیم و باید از تجارب کشورها در تقویت نظام حزبی استفاده کنیم، چراکه احزاب ارتباطی دوسویه میان مردم و حاکمیت برقرار می‌کنند.

الیاس حضرتی نیز با اشاره به آماری که دهقان در بخش اول برنامه از احزاب دارای مجوز در کشور ارائه کرده بود، عنوان کرد: چه فایده که می‌گویید 226 حزب داریم؟ درست مثل اینکه می‌گویند چهار هزار نشریه داریم، اما تیراژ همه آن‌ها روی هم به اندازه یک روزنامه پاکستانی هم نیست!

عباس سلیمی‌نمین اما با انتقاد از احزاب دولت‌ساخته نظیر کارگزاران که به عقیده وی، تنها برای بقای سیاسی دور هم جمع می‌شوند و نیز با نقد پایبند نبودن فعالان حزبی به کارکردهای تشکیلات سیاسی، خواهان شفافیت بیشتر احزاب در ایران شد و گفت: فرصت‌طلبی، از آفت‌های نظام حزبی است. این‌که وقتی از یک حزب می‌پرسیم مرامنامه و خط‌مشی فکری‌ات کجاست، می‌گوید ما جبهه هستیم و به‌دلیل تنوع نمی‌توانیم خود را به‌طور کامل معرفی کنیم، یک آسیب است.

سلیمی نمین گفت: آقای روحانی اخیرا مباحثی را علیه احزاب مطرح کرده اند که تعجب می کنم . ایشان خود زمانی از دست‌اندرکاران احزاب بوده اما امروز که در دولت قرار گرفته اند چنین مباحثی را مطرح می کنند. سخنگوی حزب اعتدال و توسعه نیز در ادامه این مناظره، در پاسخ به پرسش مجری برنامه درباره اظهارات اخیر رئیس‌جمهور درباره نداشتن حزب در کشور گفت: آقای روحانی می‌گوید حزب به معنای واقعی و با آن کارکردهای سه‌گانه مورد اشاره وجود ندارد.

محمدرضا خباز نیز پس از دهقان، به انتقاد سلیمی نمین از شعار فراجناحی بودن رئیس‌جمهور پاسخ گفت و عنوان کرد: آقای روحانی معتقد است باید از همه ظرفیت‌های کشور برای اداره امور بی‌توجه به سابقه سیاسی‌شان استفاده کرد و ایشان در نقد احزاب هم می‌گوید که «متاسفانه» کرکره احزاب بجز در مقاطع انتخابات پایین است که این موضع تفاوت دارد با مواضعی که معتقد بودند چون بسیج و مسجد و حوزه علمیه داریم، نیازی به حزب نداریم.

مهدی فضائلی در واکنش به این اظهارات خباز، گفت: در اینکه دولت آقای احمدی‌نژاد در کنار خدماتش، ضعف‌هایی هم داشت، تردیدی نیست، اما این‌که بگوییم پیش از سال 84 همه چیز گل و بلبل بود هم درست نیست.

در ادامه این مناظره، حبیبی با انتقاد از اینکه گفته شده است حزب در کشور نداریم، به فعالیت‌های حزبی موتلفه اشاره کرد و گفت که اگر موتلفه حزب نیست، پس کارکردهایی که داشته، چه بوده است؟

الیاس حضرتی در پاسخ به مباحث مطرح شده درباره ریشه ضعف در احزاب، گفت که به عقیده وی وارد کردن برخی فشارها بر احزاب و تخریب چهره فعالان حزبی به برخی بدبینی‌ها منجر شده است.

اما در ادامه این مناظره، آنگاه که عباس سلیمی نمین بار دیگر خواستار تعریف مفهوم اعتدال شد، دهقان و حضرتی با بیان این‌که موضوع بحث نه درباره عملکرد دولت بلکه در رابطه با چالش‌های نظام حزبی است، به مخالفت با وی پرداختند، با این وجود سلیمی‌نمین با بیان اینکه تولید فکر، از مهم ترین شاخصه‌های هر تشکیلات سیاسی است، بازی با الفاظ و خودداری از تعریف اعتدال در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را از ضعف‌های جریان نزدیک به رئیس‌جمهور نامید و با این وجود مهدی فضائلی گفت که به عقیده او هنوز باید به دولت فرصت داد تا به تئوری‌پردازی در این رابطه بپردازد.

در همان حال حبیبی با بیان این مطلب که خاطره خوبی از واژه فراجناحی ندارد، به انتقاد از اظهارات خباز که گفته بود اصلاح‌طلبی و اصولگرایی نیز معنا نشده پرداخت و گفت که شرایطی چون اعتقاد به اسلام، باور به انقلاب، پایبندی به اندیشه‌های امام(ره) و رهنمودهای مقام معظم رهبری از ویژگی‌های اصولگرایی است که خباز در پاسخ به او گفت که با این شروط 76میلیون ایرانی اصولگرا هستند و البته این کنایه خباز از سوی حبیبی بی‌پاسخ نماند و وی گفت که فتنه‌گران در این چارچوب نمی‌گنجند.

خباز اما درباره مفهوم اصلاح‌طلبی، همان شرایط اصولگرایی به اضافه دفاع از حقوق شهروندی را به عنوان تعریف اصلاح‌طلبی ارائه کرد که حبیبی نیز در پاسخ به وی گفت: «پس بگویید 76میلیون ایرانی اصلاح‌طلبند...!»

فضائلی نیز در پاسخ به خباز گفت: آیا همین اصلاح‌طلبان در مجلس و شورایی که در اختیار داشتند به شروطی که گفتید، اعتقاد داشتند؟

این بخش از مناظره با طرح برخی سئوالات از سوی بینندگانی که در محل برگزاری مناظره حضور داشتند ادامه یافت و سپس در بخش پایانی برنامه که مناظره‌ای دو نفره میان تنها دو نفر از مهمانان با توجه به نظر بینندگان بود، سلیمی نمین و دهقان به مناظره با یکدیگر پرداختند.