«شبیه‌پژوهی»؛ بیان مفاهیمی که با حقیقت آمیخته‌ است

در این همایش که با حضور استادان، پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان در تالار ایران فرهنگستان هنر آغاز شد، علی معلم‌دامغانی، رئیس فرهنگستان هنر درباره حکایات و روایات تاریخی گفت: قصه نه افسانه ‌است، نه حکایت و نه روایت‌های برساخته آدمی؛ بلکه آن چیزی است که مثلا پیامبر خاتم(ص) به واسطه جبرئیل از آن خبر پیدا کرده و برای بشریت حکایت می‌کند و برای صاحبان کتاب جای تعجب است یتیمی که ناخوانده ابجد، این قصص را از کجا آموخت و چگونه بیان کرد.

او درباره آیین‌ها و مناسک عاشورایی هم گفت: آیین‌ها و مناسکی که در گونه نمایش به عنوان شبیه یا تعزیه از عاشورا سخن می‌گویند در حقیقت بیان مفاهیمی است که با حقیقت آمیخته است. در داستان تروا، آشیل قهرمان قهرمانان است در حالی که آشیلی با این خصوصیات وجود نداشته، اما برای به کاربردن مفهومی از شجاعت و دلیری، اینچنین از او روایت می‌شود یا در شاهنامه حکیم توس نیز رستم، نشانه دلیری و عظمت است در صورتی که خود نگارنده نیز به آن معترف است اینها اساطیری هستند که بیشتر بیان مفاهیم‌اند تا مصادیق.

رئیس فرهنگستان هنر در همین زمینه به تشریح بیشتر موضوع پرداخت و افزود: هنگامی که پدر و مادری درس مظلومیت، شجاعت، ترس یا در حقیقت هر کدام از صفات خوب و بد آدمی را به کودک خود می‌آموزانند، بهترین راه، آفریدن یک مصداق در حقیقت دروغین است. این تمثیل یا مصداق شامل صدق و کذب نیست، بلکه آنها توسط این تمثیل می‌خواهند یک ارزش را تبلیغ کنند؛ در حقیقت، کسی به صدق و کذب آن اصرار ندارد.

او شخصیت‌هایی چون ضحاک، رستم و... را شخصیت‌های اساطیری عنوان ‌و تصریح کرد: حادثه کربلا برای تمام مسلمانان یک حقیقت انکارناشدنی و قابل قبول است و همه شیعیان آن را به‌گونه مناسکی می‌بینند که هیچ‌کس جای خالی در نقش ندارد و اینچنین نیست که گروهی بازیگر باشند و گروهی بیننده و شنونده، بلکه همه در ماجرایند، زیرا همه صاحب عزایند.

رئیس فرهنگستان هنر به تشریح نمایش در مقابل شبیه‌خوانی و تعزیه پرداخت و ادامه داد: به‌کاربردن کلمه نمایش و تئاتر برای تعزیه و شبیه، وهم است زیرا روایتی که در اینجا گفته می‌شود اگر چه با حرکات نمایشی است، اما چون حقیقتی است که شما را فراتر از عالم تخیل و خیال انسانی می‌برد، نمی‌توان آن را نمایش پنداشت. چنانچه حج و نماز نیز با حرکات نمایشی همراه است، اما نمایش نیست، بلکه به قصد قرب الهی است.

در ادامه برنامه وحید فرجی، رئیس حوزه هنری استان قم با تشکر از نهاد‌هایی که در برپایی این برنامه با حوزه هنری استان قم همکاری کرده‌اند، اهداف برگزاری‌این‌همایش‌را‌‌، ثبت و تقویت تعزیه به عنوان هنر سنتی، ایجاد شناخت و خلق تعزیه‌های جدید، رویکرد نوین علمی و پژوهشی برای بهره‌برداری در تمام زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی و هنری در سطح ملی و بین‌المللی دانست و ابراز امیدواری کرد این همایش بتواند در جریان ثبت و معرفی جهانی علم تعزیه کمک کند.

او وجود هیات‌های تعزیه، مخاطبان علاقه‌مند به این موضوع، مراکز دینی و مراجع عظام در قم را ظرفیت خوبی برای برگزاری این همایش در قم دانست که باعث ایجاد دفتر تعزیه در حوزه هنری این استان شده است و افزود: با ساماندهی و ایجاد این دفتر، فعالیت‌های مختلفی در زمینه تعزیه انجام شده است که از آن جمله می‌توان به اصلاح و ثبت نسخ تعزیه اشاره کردکه از 30 مجلس معتبر شناسایی شده است.

فرجی در پایان از همکاری فرهنگستان هنر، پژوهشکده هنر، مرکز اسناد کتابخانه مجلس، سازمان اوقاف حوزه هنری استان کرمان، شبکه چهار سیما و...در این حرکت فرهنگی تشکر کرد و خواستار تشکیل دفاتر تعزیه در تمام حوزه‌های هنری کشور شد.

زینب مرتضایی فرد / گروه فرهنگ و هنر