تاثیر مشاوره با علمای دینی بر محتوای سریال‌ها

آنچه مسلم است، نزدیکی هنرمندان به مراجع دینی می‌تواند آثار نمایشی با مضامین دینی و بویژه عاشورایی را از گزند هرگونه آسیب در روایت محافظت کند تا آنچه از طریق رسانه به مخاطب می‌رسد، با آنچه مورد تائید مراجع دینی ماست، تطابق داشته باشد و تکثیر نگاه، عقاید و باورهای جامعه را به مسیر درستی هدایت کند.

صادق کرمیار، نویسنده و کارگردان درباره استفاده از کتب و مستندات تاریخی برای آثاری که درباره وقایع عاشورا نوشته و ساخته می‌شود، می‌گوید: در ادبیات داستانی، در زمینه نوشتن درباره ائمه و معصومین، قاعده‌ای با عنوان آشنایی‌زدایی داریم که اگر نویسنده با این شیوه، داستان و فیلمنامه را بنویسد، موفق می‌شود، زیرا چهره معصوم را در حد توان ذهنی و علمی نویسنده نشان می‌دهد و این چهره از افق دید یک نویسنده که به اسناد تاریخی هم اشراف دارد، نمایش داده می‌شود. در ضمن افق دید ما تا واقعیت معصوم فاصله بسیار دارد و از واقعیت معصوم پایین‌تر است.

او درباره تحقیق و پژوهش در این نوع آثار می‌گوید: تحقیقات در این نوع آثار، نیاز اصلی است که باید جامع باشد و همه ابعاد را دربرگیرد و در عین‌حال موارد زاید را وارد تاریخ نکند. این مساله نیازمند تحقیق جامع است. برای وقایع تاریخی و مذهبی تنها نباید به تحقیقات کتابخانه‌ای بسنده شود، بلکه باید در تحقیقات از گفت‌وگوی علمای دین و مراجع نیز استفاده شود.

نویسنده و کارگردان سریال «خاطرات مرد ناتمام» در ادامه می‌گوید: وقایع تاریخی ـ بخصوص عاشورا ـ را باید ابتدا از نگاه‌ها و منظرهای متفاوت دید، سپس به یک جمع‌بندی نسبت به واقعیت‌ها دست یافت. در عین‌حال باید داستان را در نظر داشت. درباره عاشورا همه می‌دانند چه رخ داده، اما این که نویسنده باید چگونه بنویسد که داستانش را بپذیرند، اهمیت دارد و جذابیت داستانی در کار نمایشی تاریخی از اهمیت خاصی برخوردارست. در وقایع تاریخی ما می‌توانیم آنچه جزو مسلمات تاریخ است، بیان کنیم، اما آن را باید در قالب یک داستان بیاوریم، در واقع اول باید داستان شکل گرفته باشد تا ما وقایع تاریخ را در دل آن بگوییم، آن داستان، تحلیل نویسنده از آن واقعه تاریخی است.

نویسنده کتاب «نامیرا» معتقد است: جنایت، کشتار و جنگ در دنیا به وفور دیده می‌شود، اما این که چرا واقعه کربلا ماندگار شده است، به دلیل عمق ایمانی و تاثیرگذاری آن است. یک نویسنده باید آن واقعه تاریخی را انتخاب کند که بداند روی نسل‌های بعدی اثرگذار بوده است، اگر چنین نباشد، کار ارزش هنری ندارد.

حجت‌الاسلام محمدتقی انصاری، محقق مجموعه «جابربن حیان» و نگارنده فیلم سینمایی «راه بهشت» درباره لزوم استفاده از کتب تاریخی برای نگارش این دسته از آثار می‌گوید: فیلم تاریخی، بخصوص اگر در حوزه فیلم عاشورایی باشد، به استفاده از کتب تاریخی و اسناد معتبر نیاز دارد. این دسته از آثار چه شخصیت‌محور باشد و چه واقعه تاریخی محور داستان باشد، نباید با اصل ماجرا و واقعیت منافات داشته باشد. البته نمی‌توان در یک اثر تاریخی جزء به جزء تاریخ را گفت، زیرا داستان به درام و قصه نیاز دارد که باید به صورت مناسبی از سوی نویسنده طراحی شود.

وی درباره خلق شخصیت‌های منفی در آثار تاریخی می‌گوید: خلق شخصیت منفی برای نویسنده آسان‌تر است، زیرا نویسنده فراز و فرود شخصیت را بخوبی می‌تواند بنویسد و در ساخت هم می‌توان بخوبی به آن پرداخت.

اما نویسنده درمورد خلق شخصیت‌های مثبت این امکان را ندارد و نمی‌تواند فراز و نشیب زندگی آنها را بدرستی و آن‌گونه که در تاریخ عنوان شده است، بیان کند و به آنها نزدیک شود. به طور مثال، مالک‌اشتر هم اشتباهات کوچکی داشته، اما در بسیاری از موارد، قدرتمند عمل کرده است. البته آقای میرباقری در سریال امام علی(ع) هم بخوبی توانست به مالک نزدیک شود و هم به عمروعاص و معاویه و در پردازش شخصیت‌های امام علی(ع) و مختار ثقفی بخوبی عمل کرد.

این کارشناس دینی ادامه می‌دهد: البته برخی بازیگران هم نقش منفی را بهتر قبول می‌کنند، زیرا برایشان جای کار بیشتری دارد.

نویسنده و کارگردان «سایه بر خورشید» به سختی‌های کار تاریخی اشاره می‌کند و می‌گوید: کار تاریخی، سختی‌های خودش را دارد و نگارش آن نیازمند مطالعه است. کارگردانی آن هم به مراتب سخت است و شرایط خاصی می‌طلبد. بازیگر باید به فضا نزدیک شود که این، هم به لحاظ گریم و هم از نظر ارائه بازی حسی، سخت است.

وی درباره کمبود کار در این حوزه، چنین اظهارنظر می‌کند: به عقیده من همانقدر که کتاب، شعر و مداحی برای واقعه عاشورا توسط هنرمندان نوشته می‌شود، باید فیلم هم تولید شود؛ اما در این زمینه کمتر کار شده است، زیرا کار در این حوزه بسیار سخت است و مسئولان هم همت کمی دارند، پس فضا برای فیلمساز ایجاد نمی‌شود تا فیلمسازان بیشتری به این حوزه بیایند. به عقیده من فیلمسازی کاری سخت است و کار تاریخی ساختن، سخت‌تر. اگر فضای مناسب برای کار ایجاد شود، فیلم تاثیرگذاری بیشتری بر مخاطب خواهد داشت.

سیدجلال‌الدین دری، نویسنده فیلمنامه «سرگشته» که در شب‌های محرم سال گذشته به کارگردانی محمدحسین حقیقی از شبکه قرآن پخش شد، درباره استفاده از کتب تاریخی و مرجع برای نگارش فیلمنامه‌های مذهبی و عاشورایی می‌گوید: درباره کارهای تاریخی بخصوص کارهایی که حماسه عاشورا را دستمایه اصلی قرار می‌دهد، دو نوع نگاه وجود دارد؛ یک نگاه این که نویسنده فیلمنامه، تاریخ را بدون کم و کاست روایت کند یا باید از مسأله تاریخی و واقعه رخ داده برداشت آزادی داشته باشد و سعی کند درامی را که مدنظر دارد، خوب پرداخت کند تا بتواند مخاطب یک کار تلویزیونی یا سینمایی را پای تلویزیون بنشاند و در این کار نیاز است اصول درام رعایت شود.

وی در ادامه توضیح می‌دهد: ما نویسندگان نگاه ویژه‌ای به شخصیت‌های تاریخی و ائمه معصوم داریم، زیرا به لحاظ اعتقادی، معتقدیم باید هرآنچه را در تاریخ نقل شده و سند تاریخی دارد، بیان کنیم؛ البته این درمورد ادیان دیگر صدق نمی‌کند، اما ما مسلمانان نمی‌پسندیم از روایات غیرمستند استفاده کنیم و از نظر اعتقادی باید مطلبی که از نگاه ائمه و معصومین به آن نزدیک می‌شویم، سند تاریخی داشته باشد و اگر روایتی یا نقلی چنین نباشد، از نگاه ما مردود است و استناد به آن گناه به شمار می‌آید. به همین دلیل سعی می‌کنیم به شخصیت ائمه و معصومین کمتر نزدیک شویم و کاراکترهای اطرافشان را پررنگ کنیم تا در درام دچار مشکل نشویم.

دری در ادامه می‌گوید: البته نویسنده برای این که از محدودیت‌ها عبور کند، به آن دست از شخصیت‌های مثبت و منفی نزدیک می‌شود که حقیقت تاریخی ندارند و درام را در آنجا می‌پروراند. در واقع نویسنده تلاش می‌کند درام قصه درست شکل بگیرد و از سوی دیگر، واقعیت تاریخ نیز درست به بیننده منتقل شود؛ اما در این مورد هم مشکلی وجود دارد و آن این که نویسنده باید دقت کند تا شخصیت اصلی که امام یا معصومین است، در داستان فراموش نشود. همچنین نویسنده باید دقت کند فیلمنامه را فدای مستندات تاریخی نکند، زیرا از کتب تاریخی، فیلمنامه و درام درنمی‌آید. اگر به کار تاریخی صرف نیاز است باید مستند تاریخی ساخته شود، اما بیننده نیاز دارد علاوه بر دیدن وقایع تاریخی با درام همراه شود و همین مساله کار نویسنده را دوچندان می‌کند.

او در ادامه به سختی و پیچیدگی نگارش فیلمنامه‌های مذهبی اشاره می‌کند و می‌گوید: نگارش آثار تاریخی بسیار دشوار است. ما برای فیلمنامه سریال «سرگشته» از چهار یا پنج استاد تاریخ اسلام استعلام کردیم تا چیزی خلاف واقعه تاریخی نوشته نشده و نقطه ابهامی وجود نداشته باشد، زیرا بیننده با نگاه به اثر، آن را قبول می‌کند و به دنبال مستندات تاریخی آن نمی‌رود. نگارش فیلمنامه‌هایی از این دست به تحقیق و پژوهش نیاز دارد و سختی‌های خاص خودش را دارد، اما نشدنی نیست.

دری به دستمزد فیلمنامه‌های آثار تاریخی اشاره می‌کند و می‌گوید: نوشتن این نوع کارها، زمان‌بر است و حساسیت خاصی می‌طلبد، اما دستمزد نویسنده نسبت به دیگر آثار تلویزیونی متفاوت نیست. به همین دلیل نویسنده از نگارش این نوع آثار سر باز می‌زند و امتناع می‌کند.

زهرا قزیلی