سواد رسانه‌ای یعنی پشت پرده را بخوانیم

به عقیده من این تقسیم‌بندی شما قراردادی نیست. نه این‌که درست نباشد ولی می‌تواند تغییر کند. این نتیجه بررسی و جستجوی شماست که به این عناوین و موضوعات رسیدید، ولی نمی‌توانیم بگوییم این تقسیم‌بندی قراردادی است. من می‌گویم بیاییم به صورت عمومی‌تر نگاه کنیم و بگوییم وبلاگ‌هایی که کار تخصصی می‌کنند و آنها که مسائل سرگرمی جزو علاقه‌مندی‌هایشان است. در این نوع تقسیم‌بندی می‌توان همه وبلاگ‌های موجود را با هر محتوایی که دارند، جای داد.

اصلا ماهیت رسانه‌های شخصی مثل وبلاگ، انعکاس‌دهنده فضا و دیدگاه‌های درونی افراد می‌شود. حالا ممکن است یک نفر نگاه و رویکرد اعتراضی یا انتقادی داشته باشد و یکی هم دیدگاه تخصصی ولی ماهیت رسانه شخصی همین است که درونیات افراد را آشکار می‌کند و تفاوت‌های اساسی با رسانه‌های رسمی دارد.

البته من میان صاحبان این رسانه‌های شخصی با افرادی مواجه شده‌ام که بستگی رسانه‌ای ندارند و الزاما در رسانه‌ای رسمی کار نمی‌کنند، اما این مقولات جزو علایق‌ آنهاست.

بله، هر دو گروه هستند. برخی از آنها ممکن است در رادیو و تلویزیون شاغل باشند مثل برنامه‌ساز، نویسنده، مجری یا گزارشگر و... اینها در هر صنفی که هستند دوست دارند در فضایی متفاوت‌تر و در عین حال ممتد، ارتباط خودشان را با مخاطب حفظ کنند و حرف‌هایشان را بزنند. عده‌ای هم الزاما در رادیو و تلویزیون کار نکرده‌اند ولی طلاعاتی دارند و دوست دارند اندیشه‌های خودشان را انتشار بدهند.

به هر حال ورود افراد به فضای مجازی واکنشی است نسبت به احساس نیازی که به‌وجود می‌آید. مثلا خبرنگاری تصمیم می‌گیرد ناگفته‌هایی را که محل انتشارشان رسانه رسمی نیست، در فضای غیررسمی مجازی منتشر کند یا یک دانش آموخته ارتباطات، پژوهش‌ها و اندیشه‌های خودش را از این طریق مطرح می‌کند.

به هر حال نفس این کار یک جورهایی بازنمایی فرد در فضای مجازی و امتداد حضور او در فضای رسمی است.

آنها که در فضای مجازی فعالیت تخصصی می‌کنند دو گروه هستند؛ یا الزاما شاغل در رسانه نیستند و یا در رسانه کار می‌کنند. این گروه دوم یعنی همان‌ها که در رادیو و تلویزیون کار می‌کنند به‌واسطه دانش تخصصی خود و شناختی که از محیط پیرامونی دارند، اندیشه‌های خود را وارد سیستم می‌کنند. از آنجا هم که دستی بر آتش دارند راه وارد کردن اندیشه‌های خود را هم بلد هستند. ممکن است یکی از این راه‌ها، فضای مجازی باشد.

درست است. ببینید اینترنت الان یک ابزار رسانه‌ای قدرتمند است و برنامه‌سازان و مدیران رادیو و تلویزیون هم از آن غافل نیستند.

من خیلی وقت‌ها دیده‌ام دوستان و همکاران برنامه‌ساز به این سایت‌ها و وبلاگ‌ها مراجعه می‌کنند و از نظرات آنها تاثیر می‌گیرند.

به عقیده من برنامه‌سازی واکنشی حالا تحت تاثیر هر چه می‌خواهد باشد، اتفاق خوبی نیست.

متاسفانه باید پذیرفت بعضی وقت‌ها محصولات رسانه‌ای ما واکنشی هستند. یعنی برنامه‌ساز وقتی می‌بیند موضوعی موج ایجاد کرده حتی اگر در فضای مجازی باشد نسبت به آن واکنش نشان می‌دهد و این تاثیرپذیری در حوزه برنامه‌سازی خودش را بوضوح نشان می‌دهد، طوری که مخاطب هم متوجه می‌شود.

حالا چون مثال زلزله آذربایجان را زدید، می‌گویم بیایید کمی فراتر از این به موضوعات نگاه کنیم. به نظر من باید فضای مجازی بخصوص شبکه‌های اجتماعی را پیچیده‌تر از اینها دانست.

در فضای مجازی شما با آدم‌های مجازی و گروه‌های مجازی روبه‌رو هستید. نمی‌توانید بگویید پشت این داستان یک فرد حقیقی نشسته است و لزوما هم دارد درست می‌گوید. ممکن است پشت این موج یک گروه یا جریان فکری حضور داشته باشد که از هر فرصتی برای برجسته‌سازی و ایجاد موج استفاده می‌کند.

مهم این است که سرنخ کشف شود. سرنخ اصلی از کجا بوده و چه هدفی را دنبال می‌کرده است. مثلا شما نگاه کنید مطلبی که نوشته می‌شود اگر برای مثال 30 کامنت دارد بیشتر کامنت‌ها برمی‌گردد به همان کامنت اولی که گذاشته شده است. یعنی کامنت اول جهت‌دهنده است و تعیین می‌کند دیگران چطور واکنش نشان بدهند و چه بگویند.

من فکر می‌کنم باید کلان‌تر نگاه کنیم، چون پشت این داستان ممکن است جریانی باشد تا افکار عمومی را جهت بدهد. به هر حال این اهداف مشخص الزاما نباید خارج از مرزها در شبکه‌های رادیو و تلویزیونی محقق شود. فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی که جوان‌ها بیشتر به آن دسترسی دارند فرصت خوبی است. چرا از این فرصت استفاده نکنند؟

حالا ممکن است در همین فضا عده‌ای هم باشند که صرفا اندیشه و دیدگاه‌های خود را مطرح می‌کنند و تحت تاثیر موج هم نیستند، ولی چون دیدگاه‌هایشان شباهت‌هایی به جریان ایجاد شده دارد در این فضا گم می‌شوند.

این اشکالی است که من همیشه به حوزه برنامه‌سازی خودمان وارد می‌دانم. این‌که ما بیشتر واکنشی هستیم تا کنشی. به‌جای این‌که خودمان تحرک و موج ایجاد کنیم منتظر می‌شویم دیگران موج ایجاد کنند و ما را هم ببرد. اصلا نفس این کار ایراد است که شما به عنوان یک فعال رسانه‌ای منتظر بمانید ببینید دیگران چه می‌گویند و چه می‌کنند بعد شروع کنید به خبر گرفتن و فیلم تهیه کردن. جالب نیست و نشان‌دهنده ضعف شماست.

من خیلی وقت‌ها دیده‌ام همکاران رسانه‌ای ما خبری را از همین فضای مجازی برمی‌دارند و در خبرگزاری رسمی منتشر می‌کنند در حالی که صحت و سقم آن مشخص نیست و منبع موثقی هم ندارد. اینها ناخواسته وارد زمین بازی می‌شوند که در جای دیگری طراحی شده است.

نه، اتفاقا اصلا چنین منظوری ندارم. من می‌گویم رسانه‌های رسمی وقتی خبری را در یک وبلاگ شخصی می‌خوانند آن را به همین شیوه خام منتشر نکنند، بروند درباره‌اش تحقیق کنند، منابع خبری را بررسی کنند صحت و سقم را در بیاورند و با استناد، خبری را منتشر کنند.

گاهی وقت‌ها ما به‌خاطر سرعت، دقت را که یک عنصر مهم خبررسانی است قربانی می‌کنیم. عدالت و انصاف مهم است که ما گاهی آنها را فراموش می‌کنیم. من برای رسانه رسمی شأنی قائل هستم، شأنی که قابل‌مقایسه با یک شبکه اجتماعی نیست. من تاثیر‌گذاری رسانه‌های رسمی را محل اشکال می‌دانم، اما ایده گرفتن هیچ ایرادی ندارد.

رسانه رسمی می‌تواند از رسانه غیررسمی ایده‌های خوبی بگیرد، ولی باز همین ایده هم نباید به شکل خام وارد رسانه شود و به طراحی مناسب نیاز دارد.

من خودم خیلی وقت‌ها با مراجعه به این فضا‌ها سوژه می‌گیرم. ولی این سوژه را به همان شکل خام که شب در برنامه‌ام اجرا نمی‌کنم. به عنوان یک طرح اولیه در نظر دارم و سپس شروع می‌کنم به تحقیق کردن و بعد هم آن را با نیازهای مخاطب و منافع ملی می‌سنجم و بعد مطرحش می‌کنم.

اشکال ما این است وقتی موجی می‌آید، همه ما نگران هستیم که از این موج عقب نمانیم. خودمان را می‌اندازیم وسط و به تبعاتش هم فکر نمی‌کنیم. در حالی که باید به تبعات و صدمات احتمالی هم فکر کرد. باید ببینیم پشت آن خط اول کیست.

بله، اینجا به سواد رسانه‌ای می‌رسیم. سواد رسانه‌ای یعنی این‌که شما بدانید پشت جریان چه اهدافی وجود دارد. متــاسفانه برخی دوستــان رسانه‌ای ما چه آنها که برنامه ساز هستند و چه همکارانی که در رسانه‌های دیگر کار می‌کنند در این حوزه ضعیف هستند.

نه، اتفاقا به نظر من مردم این روزها از رسانه‌ها جلوتر هستند. البته مردم را هم باید تقسیم بندی کرد. منظور من گروهی از مردم است که فعال هستند و انفعالی رفتار نمی‌کنند. این گروه در حوزه رسانه درگیر هستند و منابع مختلف دارند. قدرت تحلیل و قضاوت دارند این‌طوری هم نیست که شما فکر کنید رسانه هرچه منتشر کرد آنها می‌پذیرند.

بله، خب از آن طرف هم برخی افراد هستند که تحت‌تاثیر قرار می‌گیرند. تاثیرپذیری مردم هم از این فضا شایعه ایجاد می‌کند یا به شایعات دامن می‌زند. این تاثیرپذیری می‌تواند، نگرانی ایجاد کند، امنیت روانی را بر هم بزند یا امید واهی بدهد. اینها آسیب‌هایی است که وجود دارد. ما به‌عنوان افراد رسانه‌ای باید حواسمان باشد مسئولیت آنچه منتشر می‌کنیم و تبعاتی که در پی خواهد داشت به عهده ماست.

بگذارید پاسخ شما را با خاطره‌ای بدهم. من روزی از سر کار برمی‌گشتم. در محوطه سازمان آقای مهندس ضرغامی را دیدم. سلام و علیکی کردیم و خود ایشان به من گفت گاهی وقت‌ها مطالبت را که در وبلاگت می‌نویسی می‌خوانم.

برای من مهم بود بدانم رئیس سازمان درباره وبلاگ من چه نظری دارد. پرسیدم چطور است و ایشان گفت: کاش هزارتا وبلاگ نویس مثل تو داشتیم که بتوانند در فضای دیگری درباره سازمان حق مطلب را ادا کنند. چون صدا و سیما که خودش نمی‌تواند وبلاگ راه بیندازد. این نظر ایشان بود که می‌گفت خوب است آدم عرق سازمانیش را حفظ و در عین حال آنچه را باید در فضای مجازی عنوان کند. دیدگاه ایشان طوری است که این عرصه را به عنوان فرصت نگاه می‌کند.

ما در شرایطی زندگی می‌کنیم که عصر خط‌گرایی رسانه‌هاست. رسانه‌ها همدیگر را پوشش می‌دهند. فضای مجازی به‌خاطر شرایطی که دارد متفاوت‌تر و آزادتر است. به نظرم ما در رادیو و تلویزیون از این فضا خوب استفاده نمی‌کنیم، مثلا برنامه من در یک ساعت پخش می‌شود. مخاطب ممکن است شنیده باشد و ممکن است نشنیده باشد، اما رها می‌شود به امان خدا تا هفته دیگر. چرا تداوم ارتباط خودمان را با مخاطب در فضای مجازی حفظ نمی‌کنیم؟ اتاق‌های گفت‌وگو ایجاد نمی‌کنیم یا حتی موضوعات را به بحث نمی‌گذاریم؟

فایده‌اش این است که ما مردم را درگیرتر می‌کنیم. نظراتشان را می‌گویند و نظراتشان را در برنامه‌هایمان بیان می‌کنیم. این‌طوری هم کار ما واقعی‌تر می‌شود هم مردم بیشتر به رسانه اعتماد می‌کنند.

بله، الان هر شبکه‌ای سایتی دارد، ولی وقتی وارد این سایت‌ها می‌شوی اغلب خبری نیست. به روز نشده است. ما در حوزه سایبری ضعف داریم. بخشی از این تولیدات چه خوب است در فضای مجازی قرار بگیرد. این کار به برنامه‌های ما فرصت جهانی شدن می‌دهد. روشنگری ایجاد می‌کند. مردم تشنه حقیقت هستند و دلشان می‌خواهد به اصل منبع مراجعه کنند. چه خوب است از این ظرفیت استفاده کنیم.

فاطمه رحیمی