12 نور مقدس، واسطه کرویت عرش و کعبه فرش

علم نمادشناسی سعی دارد به حقایق مکنونِ در پس نمادها دست یابد. نماد نماینده خود به ما هو خود نیست بلکه می‌خواهد حقیقت دیگری را از طریق اشکال، حروف، اعداد و... تجلی دهد. به همین دلیل در ذات نماد الزاما یکسری معانی تمثیلی و حقیقی وجود دارد. کعبه اگر به عنوان یک نماد مذهبی مورد توجه و تامل قرار بگیرد، بنا به مفهومی که نماد دارد، حقایقی پنهان را در خود مستتر دارد. برای کشف آن معانی، شناخت هندسی کعبه و حتی جایگاه جغرافیایی کعبه ضرورت دارد.

این مساله در ذات خود بیانگر یک حقیقت در عالم عرفان، فلسفه و هنر است و آن مساله رمز و راز است. بله برخی، رفع ستر و پرده برداری از رازها را سبب هتک حرمت معانی می‌دانند اما برخی نیز کشف اسرار را عامل مهمی در رسیدن و ایصال به حقایق می‌دانند. از دیدگاه اینان، معنا هرچه رازآمیزتر و اسرارآمیزتر باشد؛ لطیف‌تر، پاک‌تر و اصیل‌تر است. بنده معتقدم هر چه حقایق لطیف را در قلمرو ذاتی خود و در لفافه معانی خویش نگه دارید و به جای این که در هر کوی و برزنی حراج کنید، اجازه دهید اشخاص بنابر ضرورت کنجکاوی و ذوق شهودی خود به آن مراجعه کنند و حقایق مورد نیازشان را بردارند، بهتر است. اصل بر حفظ و کتم اسرار است، از همین‌‌روست که می‌گویند: هرکه را اسرار حق آموختند ‌/‌ مُهر بنهادند و دهانش دوختند. این مساله بیانگر رمزپردازی قضیه است. در قلمرو عرفان، انتقال معانی را به غیر، حرام می‌دانستند.

یک نظریه می‌گوید بین آن دو هیچ نسبتی وجود ندارد، زیرا تفاوتی ماهوی میان عقل و حس وجود دارد. عقل قادر به درک کلیات است و حس فقط امور جزئی محسوس را می‌فهمد. همین تفاوت کوچک فاصله عظیم بین این دو عالم را نشان می‌دهد. برخی در نقطه مقابل این نظریه معتقدند اینها المثنای هم هستند. جهان محسوس، آینه جهان معقول و بالعکس است. نظریه معقول و منطقی هم هست که به ارتباط این دو معتقد است. اینان معتقدند جهان محسوس مستخرج از جهان معقول است ولی عین آن نیست بلکه در این سیر نزولی از معقول به محسوس یک‌سری تبدیل‌ها و تغییرها رخ می‌دهد. در این تبدیل و تغییر حقیقت ذاتی جهان معقول در عالم ماده متغیر نمی‌شود، اما صورت‌ها متفاوت می‌شود. یعنی جهان محسوس از نظر ذات نسبت کامل با جهان معقول دارد. ولی از لحاظ صورت تفاوت دارد. از همین جاست که می‌توان وارد این بحث شد که چگونه دایره جهان معقول در جهان محسوس به مربع و کره به مکعب تبدیل می‌شود. پس نکته دوم تبیین جهان معقول و محسوس بود.

اگر ما در قلمرو معنا یک سری حقایق ازلیه داریم، دقیقا آن را در جهان ماده و محسوس هم داریم. محال است که چیزی در جهان معنا حرام باشد ولی در جهان ماده حلال باشد. حقایق معقول در این عالم، صورت محسوس می‌یابند و این تبدیل و تحویل مطلقا به عکس معانی منجر نمی‌شود. خاصیت جهان محسوس اقتضای این تبدیل را دارد و به یک عبارت موجب ظهور صورت‌های متبدل می‌شود. پس تفاوت در صورت است و بشدت تاکید می‌کنم محال است حقیقتی معقول در جهان محسوس معکوس باشد.

مقدمه سوم دقیقا به بررسی این مساله می‌پردازد؛ انسان به‌واسطه قوه مُدرکی که دارد، اشیا و معانی را درک می‌کند و این قوه مجتمع از حس و عقل است. ادراکات ما منوط به قدرت حسی و قدرت عقلی ماست. انسان معمولا از محسوس به سمت معقول می‌رود، زیرا انسان به واسطه انسان بودنش، در مسیر تکاملی خود، از همان دوران نوزادی با ادراکات حسی‌اش با جهان ارتباط برقرار می‌کند و این سیر پیش می‌رود تا کم کم به صورت عقلی در می‌آید. این سیر تکاملی بیانگر سیر از محسوس به معقول است. در جهان ادراک نظری نیز از محسوسات به معقول می‌رسیم. معمولا انسان‌ها استقرایی عمل می‌کنند، از استقرا به قیاس می‌رسند. اما سیر از محسوس مجسم به معقول مجرد بسادگی ممکن نیست. انسان برای ادراک معانی مجرده به واسطه نیاز دارد. این واسطه‌ها میان جهان محسوس و معقول‌اند. از همین جاست که بحث هندسه و معماری مقدس و کعبه و نماد آغاز می‌شود. پس به یک عبارت، ما به‌واسطه انسان بودن و ابزار خاص ادراکی‌مان، در سیر از جهان زیرین به جهان برین به نمادهایی یا همان واسطه‌ها نیاز داریم. نمادها امکان ایجاد نسبت میان محسوس و معقول را برای ما ایجاد می‌کنند.

هندسه در تقسیم‌بندی فلسفه یونانی به عنوان یک علم واسط مطرح است. جهان یونانی معتقد است ما یک فلسفه علیا داریم که به الهیات و عقول مجرده می‌پردازد و یک فلسفه سفلی داریم که طبیعیات و فیزیک و... است و یک فلسفه وسطی داریم که هندسه و عدد و موسیقی و نجوم است. در تاریخ فلسفه، این علوم، علوم واسط به حساب می‌آیند. یعنی الزاما و بالذات نه معقول‌اند و نه محسوس‌. بلکه در جهان میانه قرار دارند. مثلا عدد 2. عدد 2 بماهو دو معقول است. وقتی دو شیء را کنار هم می‌گذاریم، محسوس می‌شود. پس بنا بر شیء بودن محسوس می‌شود و بنا بر ذات، معقول می‌شود. اشکال و اعداد و همچنین موسیقی (از دیدگاه اخوان الصفا) و علوم نجوم حد واسط جهان معقول و محسوس‌اند.

در این بحث خاص، هندسه. زیرا جزو علوم واسط است. بنا به هندسه بودن متصل به جهان معقول است. بنا به اشکال نمادینی که ارائه می‌دهد، متصل به جهان محسوس است. به قول ابوالحسن عامری، فیلسوف مسلمان قرن چهارم، هندسه عامل بسیار خوبی است برای کمک به ما در ادراک حقایق کلیه.

دقیقا اینجا همین مساله مطرح می‌شود که چگونه ادراک ما در عالم محسوس در بازیافت این حقیقت عمل می‌کند؟ این صورت متبدل در جهان ادراکی ما ایجاد می‌شود و ما باید از عقل متکی به حس بگذریم و به عقل عقل برسیم. اگر محور ماییم، نقطه حقیقی کعبه هم باید در ما باشد نه در نقطه مرکز. آن نقطه مرکزی، دارد از حقیقتی از عالم عرش پرده بر می‌دارد. در کعبه نیز تحول باید در من رخ دهد. کعبه، فرم فیزیکی نردبان این طریقت است. نمادها در این ساحت علامات طریقند. خود طریق نیستند. طریق حقیقت من است که در من پیموده می‌شود. حقیقت کعبه در طوافش است. کعبه زمانی به صورت حقیقی ظاهر می‌شود که زائری دارد و آن زائر کعبه را به دل طواف می‌کند. کعبه هنگامی که هیچ‌گاه کسی در آنجا نیست، کعبه نیست. کعبه نازل شده تا تو صاعد شوی. کعبه صورت نزول یافته است تا تو صورت عروج یابی.

باید حقایق ازلی و حقایق مجرده‌ای که در این قلمرو وجود دارد، به نحوی به جهان نازل منتقل شود. همان طور که قرآن در لوح محفوظ در هفت مرتبه نازل می‌شود تا در نهایت صورت متجسد کلمه را پیدا کند. حال اگر شما بخواهی با منظور خدا آشنا شوی، آیا راهی جز استفاده از کلمات و حروف داری؟ مسلما این کلمات قابل حس و درک، نمی‌تواند خود آن حقیقت باشد. بلکه صورت نزول‌یافته‌اش است. نزول فی حد ذاته در خود این تبدیل را دارد. وقتی نزول آمد تبدیل الزاماً ضروری است. دایره که نماد است با حفظ همان معانی صورت متبدل مربع پیدا می‌کند.

ما تاکنون از اصل مهمی صحبت کردیم، این که صورت‌ها بنا به مکانیزم ادراکی من متبدل می‌شود. این فی نفسه متضمن اصل مهم دیگری هم است: حقایق برای این که به ادراک انسان دربیاید، در بافت جغرافیایی انسان ظاهر می‌شود.مفهوم یک نسبت ذاتی با فاهم دارد و مُدرَک با مُدرِک و معقول با عاقل. عقل اگر در جهان محسوسات این معانی را می‌فهمد، صورت‌های متبدل باید از جنس محسوسات باشند. در جهان محسوس، ثبات مهم است.در قلمرو ثبات اشکالی که بیانگر آن باشد، مربع است نه دایره. در دایره اگر از نقطه‌ای حرکتی را شروع کنید، دوباره به همان می‌رسید. شما در جهان محسوس فطرتا دنبال ثبات هستید. در معماری نیز معماران، بنا را با نیت جاودانگی می‌سازند. شما در ایجاد یک بنا نمی‌تو‌انید دائم دنبال تغییر باشید. از همین رو معماران از اشکالی که تصویر ایستا دارند و روح دینامیک ندارند، استفاده می‌کنند. دایره نماد پویایی، حرکت دائم و کمال است. مربع، نماد ایستایی و سکون است. در این سیستم ادراکی، ما صورت دایره متحول را در مربع ایستا درک می‌کنیم. البته در عین حالی که مربع همان دایره است و دایره همان مربع. تشریح این تبدیل با جزئیاتش در «مندله» وجود دارد که خود بحث مفصلی است و من اینجا واردش نمی‌شوم. در صورت ظاهر ما به دنیا می‌آییم تا بمانیم نه این که برویم. همه میل جاودانگی داریم گرچه نظام هستی این آمد و شد را به ما تحمیل می‌کند اما میل به جاودانگی در ثبات و استقراست که خود را نشان می‌دهد. حال همین ثبات و استقرا اشکالی را در هندسه زمینی طلب می‌کند که آن حقایق را در ذات خود داشته باشد.

گمان نکنید که جاودانگی خیلی مساله عجیب و غریبی است. پیامبر می‌فرماید: چنان به امور دنیایتان مشغول شوید که انگار در آن جاودانه‌اید و چون نماز می‌خوانید، به‌گونه‌ای بخوانید که گویی این آخرین نمازتان است. به همین جهت می‌گوییم: ربنا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الاخره حسنه. یعنی دنیا و آخرت در تعامل با هم معنا می‌شود. به همین دلیل در هندسه مقدس آخرت می‌شود دایره و نماد زمینی اش می‌شود مربع. در فضای عرفانی عرش صورت کروی پیدا می‌کند و در مساله محاذات این کره در زمین به صورت مکعب نشان داده می‌شود.

زیرا انسان است که در کعبه و طواف دایره را می‌سازد. البته فرم به گونه‌ای است که حرکت دوار را ایجاد می‌کند. شما اگر بخواهید دور کعبه بگردید، جز حرکت دایره‌وار متصور و ممکن نیست. ولی در این حالت دوار، اصل حرکت نیست. بلکه اصل شمایید. حرکت به تبع شما تعریف می‌شود و نه شما به تبع حرکت. به همین دلیل گاهی تغییراتی رخ می‌دهد. هرچند بیانگر طائف بودن شما هست. نکته دیگر این که در جهان محسوس نمی‌توان حرکات جهان معقول را داشته باشید. یعنی اگر در عرش دایره کامل است در جهان محسوس چنین چیزی ممکن نیست.

ایشان شیعه 12 امامی است و بنا به 12 امام و این‌که حتما و قطعا در این عدد سری و رازی عظیم نهفته است، از دایره به واسطه 12 به مکعب می‌رسد. از دیدگاه او عامل واسط میان مکعب بودن کعبه و صورت کروی عرش 12 امام بلند مرتبه شیعه اثنی عشری‌اند و به عبارت او، این 12صورت سبب تبدیل کره به مکعب می‌شوند. یعنی در قلمرو معنا حق به صورت صفاتی که در امامان هست: مانند صادق (امام ششم)، رضا (امام هشتم)، علی (امام اول) و... ظهور پیدا می‌کند. یعنی 12 جلوه نوری از صفات حق داریم که در قلمرو حسی قابل ادراک نیست. جالب است که او عامل تغییر را دوازده امام قرار داده است. بویژه از این جهت که این دوازده جلوه نوری معقول، این دوازده صفت، صورت محسوس به صورت امامان معصوم در دنیا دارند. این نسبت میان معقول و محسوس را ابن‌سینا در تعبیر بی‌نظیری درباره امام علی (ع) بیان کرده آنجا که می‌گوید: المعقول فی المحسوس. البته اینجا بحث انسان کامل نیز مطرح می‌شود که بماند برای بعد.

یکی از اصلی‌ترین فرم‌ها در معماری مقدس در بررسی پلان بنای مقدس بررسی کرده‌اند، اندام انسان کامل است. مثلا در تصاویری هست که اندام هندسی بودای نشسته را با استوپا (Stupa) مقایسه کرده‌اند یا ابعاد عیسی ایستاده را با کلیسا بررسی کرده‌اند. ما در بخشی از معماری مقدس از کالبد انسان کامل به عنوان پلان اصلی تنظیم ابعاد معبد یا یک مکان مقدس استفاده می‌کنیم. از دیدگاه بودایی، بودا یک صورت مجسم دارد که درسال 560 قبل از میلاد به دنیا آمده. پس اگر خواستید فضایی بسازید که یادگار بودا باشد، باید از اندام بودا برای تنظیم آن بنای مقدس استفاده کرد. که این بحث طولانی نیز بماند برای بعد!