حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
گفتوگو با پدرام پاکآیین، مدیرکل مطبوعات و خبرگزاریهای داخلی
نباید شرایط ورود به حرفه خبرنگاری آسان باشد
پدرام پاکآیین خبرنگارگریز نیست، اما به واسطه این که روزگاری خود خبرنگار بوده است بسیار محتاط و شمرده حرف میزند. مدام با خنده تاکید میکند میداند خبرنگاران حاشیهها را بیشتر از متن دوست دارند و خودش هم در دورهای که خبرنگار بوده، شیطنتهای زیادی داشته است.
پاکآیین که هماکنون مدیرکل مطبوعات و خبرگزاریهای داخلی است، دانشآموخته رشته حقوق است که در کارنامه فعالیتهای خود ریاست گروه تعامل با رسانهها و اطلاعرسانی دفتر رئیسجمهور، عضو شورای سردبیری روزنامه ایران، سردبیر نشریه کتاب هفته و سرپرست خبرگزاری کتاب (ایبنا) بوده است. با او درباره وضعیت رسانهها در کشور و همچنین اوضاع خبرنگاران و شرایط حاکم بر رسانهها به گفتوگو نشستیم.
به نظر شما حال و هوای مطبوعات ایران این روزها چگونه است؟
به نظر میرسد از ادوار گذشته بهتر است و هر چه میگذرد بهتر هم میشود.
از چه جهت؟
از این جهت که رویکرد حرفهای در اهالی رسانه بیشتر و پررنگتر شده است. همچنین اصحاب رسانه نیز مدام در حال پیگیری موضوعاتی چون تبیین جایگاه و تعریف حقوقشان در جامعه هستند.
از دیگر اتفاقات خوب این سالها میتوان به خوداتکایی رسانهها اشاره کرد. خوشبختانه رسانهها خود را از زیرسایه سیاست بیرون کشیدهاند و دیگر تحتتاثیر سیاسیون فعالیت نمیکنند.
البته یک نکته دیگر هم در این میان هست که نباید آن را نادیده گرفت. ارتباطات یک علم وارداتی است. اگر موفق شویم آن را بومیسازی کرده و مطابق با هنجارها و ارزشهای خودمان تعریف درستی از آن ارائه دهیم، رسانههایمان عملکرد بهتری خواهند داشت و موفقتر نیز عمل خواهند کرد.
اجازه بدهید کمی به عقب برگردم و سوال دیگری را مطرح کنم. از نظر شما وظیفه اصلی یک رسانه چیست؟
وظیفه یک رسانه اطلاعرسانی است، اما این که بداند چگونه و چه اخباری را منعکس کند یکی از مسائل مهمی است که البته میتوان گفت در همه جهان دغدغه محسوب میشود.
اما در کشور ما این موضوع تفاوتهایی با دیگر کشورهای جهان دارد. برخی حکومتها دوست ندارند میزان آگاهی مردمشان بالا برود، در حالی که کشور ما یک حکومت مردمی دارد و بر پایه افزایش آگاهی مردم پیروز شده است. پس در این حکومت، مالک اطلاعات مردم هستند و هر قدر اطلاعات صحیحتر و دقیقتری به مردم برسد، امکان نظارت و مشارکت مردم در امور حاکمیتی و اجرایی بیشتر فراهم میشود. بنابراین توقع جدی مردم و حاکمیت بیان اطلاعات صحیح و جامع است.
یکی از مجاری اعمال این نظارت اطلاعرسانی است، چون یکی از لوازم آن داشتن اطلاعات درباره موضوعی است که میخواهید آن را بررسی کنید. لذا رسانهها امکان نظارت مردم بر دستگاههای مختلف اجرایی را فراهم میکنند.
اما گاهی اوقات برخی موارد نباید افشا شود.
بله. این موضوع در زمره شرایط خاص قرار میگیرد که اخبار یا اسناد محرمانهای وجود دارد که طبعا رسانهها از افشای آنها باید خودداری کنند که این مورد هم برای حفظ مصلحت همان مردم است.
در این موارد باید چه سیاستی اعمال کرد؟
ما در یک جنگ رسانهای به سر میبریم. افسران این جنگ، روزنامهنگاران هستند. این قشر هر اندازه بتواند کارکرد حرفهای دانش رسانهای و پیرامونی خود را افزایش دهد، راه آگاهیرسانی به مردم را بهتر پیدا خواهد کرد.
ما برای دفع تهاجم بیگانه و خنثی کردن سناریوهای آنها راهبردهایی داریم. این راهبردها ممکن است در حوزه کلان مدیریت کشور مهندسی و برنامهریزی شود.
اما اجرای تاکتیکهای مرتبط با این راهبرد در اختیار عناصر مطبوعاتی است.
دانش خبرنگاران باید در حدی باشد که نیاز مردم و مصلحت آنها را تشخیص بدهند و شایعات و التهابات افکار عمومی را که رسانههای بیگانه دامن زدهاند، مدیریت و مهندسی کنند.
طی چند سال گذشته پژوهشی درباره میزان اعتماد و اتکای مردم به رسانههای داخلی انجام دادهاید؟
بله، به نظر میرسد مردم هنوز هم به رسانههای داخلی و بخصوص رسانههای مکتوب اعتماد دارند. یکی از دلایل دلگرمی و امید من به روند فعالیت رسانهها که ابتدای گفتوگو از آن حرف زدیم همین موضوع بود.
البته ادامه این روند هم به عهده خود رسانههاست و باید دید آیا در ادامه نیز عملکرد خوبی خواهند داشت یا خیر.
شما تاکید زیادی روی حرفهای بودن خبرنگاران دارید. تعریف شما از این حرفهای بودن چیست؟
اگر یک خبرنگار به عنوان چشم مردم و دیدبان جامعه درک عمیقی از نیازهای مردم، مصلحت کشور و دانش پیرامونی حوزه کاری خودش داشته باشد اخباری تهیه میکند که بیشتر با نیاز مخاطب متناسب است و این یعنی حرفهای بودن آن خبرنگار.
به نظر شما برای ارتقای سطح معیشتی و اجتماعی خبرنگاران چه کارهایی میشود انجام داد؟
خبرنگاری شغلی است که در مناسبتهای مختلف تمجید و منزلت بالایی قائلیم. گاهی از این جهت که آگاهیبخشی میکند، آن را پیامبروار میدانیم و اهمیت بالایی برایش قائل هستیم. اما در عمل تمجید عینی این است که هویت واقعی حرفهای را به یک خبرنگار اعطا کنیم.
فکر نمیکنید این منزلت تنها در حد حرف مانده است؟
بله، اما باید اول تعریف کنیم چه کسانی خبرنگار هستند و چه کسانی نه!
آقای محمدزاده، معاونت مطبوعاتی اعلام کردند 15 هزار خبرنگار داریم. درست است؟
پاکآیین: نظام حمایتی ما هرگز نباید بر مبنای حمایت و همسویی مطبوعات با جناح و گرایش سیاسی خاصی انجام شود. همه مطبوعات از همین نظام مجوز گرفتهاند و ما از همه به یک اندازه حمایت میکنیم
این آمار مربوط به قبل از راهاندازی سامانه سمان است. در این دوره که آمارش اعلام شد بسیاری از مسوولان رسانهها، کادر فنی و سایر اعضای یک روزنامه را هم به عنوان خبرنگار معرفی کرده بودند. البته ما برای سایر کارمندان یک روزنامه نیز باید تعریف و تسهیلاتی فراهم کنیم، اما نباید آنها با عنوان خبرنگار معرفی شوند.
قبول دارید که سایت سمان ایرادهایی دارد؟
هر کار نوظهوری کاستیهایی دارد و با استفاده از نظر خود خبرنگاران برطرف خواهد شد.
حرفهای آقای محمدزاده هم به خاطر مسائلی بود که ما در معاونت مطبوعاتی شاهد آن هستیم و شاید بقیه خیلی در جریان آن نباشند.
چه مسائلی؟ کمی توضیح میدهید.
افراد زیادی به معاونت مطبوعاتی مراجعه میکنند که پیشنیازهای خبرنگاری را نگذراندهاند و در فضای هیچ تحریریهای تنفس نکردهاند، تنها صرف این که هفتهای یکی دو مطلب در روزنامهها چاپ میکنند، کارت خبرنگاری و بیمه میخواهند. افراد سایر مشاغل به ما مراجعه میکنند و کارت خبرنگاری میخواهند تا از مزایای آرم طرح ترافیک استفاده کنند. دردناک است که حرفه خبرنگاری سهلالورود و آسانیاب تلقی شود. چرا افراد نمیروند سازمان نظام پزشکی و از مسوولان آنجا بخواهند پروانه پزشکی بگیرند و درخواست پروانه وکالت بدهند بدون این که در این زمینه تحصیل کرده باشند؟
از نظر ما خبرنگار کسی است که شغل مستمر او در زمینه تولید خبر و تحلیل و اینگونه قالبها در رسانهها باشد. آییننامه کار حرفهای خبرنگاری را با استفاده از استادان و مدیران تدوین کرده و برای تصویب به هیأت دولت فرستادهایم.
برای کسانی که در تعریف این خبرنگار حرفهای قرار میگیرند، تسهیلاتی هم در نظر گرفتهاید؟
بله. از این پس خبرنگاران و روزنامهنگاران برای گرفتن مجوز نشریات در اولویت هستند. چون کار رسانهای به توان، پشتوانه فکری ـ فرهنگی، تخصص و مهارت نیز دارد و اگر قرار باشد به نشریات کمک مالی داشته باشیم ترجیح میدهیم با افرادی روبهرو باشیم که فضای کار مطبوعاتی و الزامات آن را بشناسند.البته اقدام دیگری هم انجام خواهیم داد که علاوه بر تاثیر مثبتی که برای خبرنگاران دارد، به بهبود اوضاع رسانههای مکتوب نیز میانجامد و از میزان اتکای آنها به رسانههای مجازی میکاهد.
بنا بر آییننامهای که به دولت ارسال کردهایم بزودی آژانسهای عکس و خبر هم راهاندازی میشود. رسانهها، مشترک این بنگاهها میشوند و هزینهای میپردازند و از خدمات آنها استفاده میکنند. در این بخش هم به خبرنگاران و روزنامهنگاران خبره مجوز فعالیت خواهیم داد.
همانطور که گفتم فعالیت بنگاههای خبری از میزان اتکای رسانههای مکتوب به رسانههای مجازی کم میکند و در نتیجه وقتی رسانههای مکتوب بتوانند اخبار اختصاصی داشته باشند، از میزان شباهت آنها به هم کاسته میشود.
فکر میکنم با توجه به امکاناتی که قرار است انجام دهید، درجهبندیهایی نیز برای خبرنگاران تعریف شود.
بله، بزودی رتبه مشخص برای هر خبرنگار تعریف میشود. این درجهبندیها از خبرنگار معمولی شروع میشود و تا روزنامهنگار خبره ادامه پیدا میکند.
در گفتوگوهایی که پیش از این داشتهاید، تاکید فراوانی بر نظارت و حمایت توامان بر مطبوعات داشتهاید. هنوز هم همین اعتقاد را دارید؟
از نظر من نظارت با حمایت توامان است. حمایت مستقیم پرداخت یارانه نقدی به مطبوعات و غیرمستقیم هم برپایی جشنوارهها و نمایشگاههاست که بر روند تاثیر میگذارد. اگر مطبوعات به درستی حمایت و سپس نظارت شوند خروجی آن خوداتکایی مطبوعات خواهد بود. از این جهت این دو مورد لازم و ملزوم یکدیگر هستند.
بدون در نظر گرفتن شخص و دورهای خاص و صرفنظر از مثالهای نقض فکر میکنید نظارت و حمایت توامان چقدر اثر داشته باشد؟
نظام حمایتی ما هرگز نباید بر مبنای حمایت و همسویی مطبوعات با جناح و گرایش سیاسی خاصی انجام شود. همه مطبوعات از همین نظام مجوز گرفتهاند و ما از همه به یک اندازه حمایت میکنیم، اما قطعا رسانهای که بهتر به رسالت رسانهای مندرج در قانون مطبوعات عمل میکند سهم بیشتری از حمایتهای ما خواهد داشت. نقش نظارت را هم نمیتوان نادیده گرفت.
در طرح هدفمندی یارانهها آیا برای حمایت از خبرنگاران هم تدبیری شده است؟
ما سعی داریم هدفمندی یارانه مطبوعات به نقطهای برود که در توسعه کیفی رسانهها اثر بگذارد. برای حمایت از خبرنگاران در نظام یارانهای مطبوعات هم تدابیری اندیشیدهایم تا علاوه بر این که مبلغ یارانهها صرف هزینههای زیرساختی میشود، به رسانهایها نیز سود برساند و به نوعی نقش حمایتی داشته باشد.
یکی از راههایی که برای این کار تعریف کردهایم راهاندازی سامانه اشتراک مطبوعات به نشانی www.eshterak.ir است. سامانه اشتراک یک اقدام حمایتی است و نباید فقط یارانههای نقدی را به حساب آورد.
این سامانه به چه صورتی میتواند در رونق رسانهها موثر باشد؟
مردم در این سامانه که از اول خرداد فعال میشود، مشترک رسانههای مکتوب میشوند و تنها 50 درصد از مبلغ آن را میپردازند. 50 درصد دیگر را ما از محل یارانه مطبوعات به حساب نشریه میریزیم. این کار موجب رونق رسانهها میشود و مردم هم میتوانند ارتباط بیشتری با رسانههای مورد علاقهشان داشته باشند. در ضمن اهالی رسانه به صورت رایگان میتوانند از این سامانه استفاده کنند.
زینب مرتضاییفرد / گروه فرهنگ و هنر
گفت و گو
