وجود هنرمند در کنار مردم معنی پیدا می‌کند

من از ایفای نقش هر نوع شخصیتی خوشم می‌آید و اگر حمل بر خودستایی نباشد، باید بگویم توان اجرای آن را هم دارم. اگر به کارنامه فعالیت‌های من در عرصه بازیگری نگاهی بیندازید، می‌بینید که نقش‌های متفاوتی را بازی کرده‌ام. حتی در تئاتر تخت حوضی نقش زن پوش هم بازی داشته‌ام که به گفته بسیاری هنوز مانند آن نیامده است. در همه جای دنیا بازیگرهایی وجود دارند که به «کمدین» معروف هستند. آنها توان ارائه هر نوع کاراکتر و تیپی را دارند. خودم فکر می‌کنم که یک کمدین هستم و می‌توانم هر نقشی را ارائه دهم.

این موضوع به هیچ وجه امتیاز نیست. متاسفانه فضای سینما و تلویزیون به‌گونه‌ای است که وقتی تیپی موفق ارائه می‌شود بازیگر را رها نمی‌کنند و با پیشنهادهای مشابه دست و پای او را می‌بندند. کافی است یک بازیگر نقش منفی را خوب ایفا کند. پس از آن فقط همان نقش به او پیشنهاد می‌شود ولو اگر نخواهد تسلیم این جریان شود، باید مدام پیشنهادها را رد کند و در این صورت امکان حضور در سینمای حرفه‌ای را از دست می‌دهد و به مرور فراموش می‌شود.

بله اما فراموش نکنید اگر کسی بخواهد مسیرش را عوض کند باید پای تصمیم هایش بایستد. برای من همچنین مواردی پیش آمده است. گاهی احساس کرده‌ام برخی کارگردان‌ها قصد دارند مرا در نقش خاصی کلیشه کنند، من یکی از همان افرادی بودم که پای تفکرات خودم ایستادم و تن به کلیشه نداده‌ام، اما برخی بازیگران این پیشنهادها را قبول می‌کنند و حتی در زندگی عادیشان هم همان شکل و ظاهر نقش‌های کلیشه‌ای را به خود می‌گیرند.

هیچ بازیگری نمی‌تواند بگوید که بازتاب شخصیتش در بازی‌هایی که می‌کند وجود ندارد، من هم از این قاعده مستثنی نیستم، اما همیشه سعی می‌کنم کاری که ارائه می‌دهم از شخصیت خودم فاصله زیادی داشته باشد.

تمام نقش‌هایی که ما در فیلم‌ها بازی می‌کنیم، بخشی از جامعه انسانی هستند و در جامعه وجود دارند، پس یک بازیگر باید بتواند به محیط پیرامون خود و همچنین روابط انسانی نگاهی عمیق داشته باشد. وقتی قرار است نقشی را ایفا کنم ابتدا به آن فکر می‌کنم و در ذهنم تصویری از او می‌سازم. در مرحله بعد درباره آن کاراکتر تحقیق می‌کنم تا مختصات رفتاری و گفتاری او را بشناسم. البته این کار به معنی الگوبرداری نیست، من مجموعه خصوصیات این آدم‌ها را برانداز و با کاراکتری که می‌خواهم ارائه بدهم تلفیق می‌کنم.

آن شخصیت‌ها هم بخشی از جامعه ما هستند. همیشه کسانی را اطراف خود می‌بینیم که می‌خواهند ره‌صد ساله را یک شبه طی کنند و در این راه هر چیزی را دستاویز رسیدن به اهداف خود می‌کنند. این افراد حتی مجیز دیگران را می‌گویند، مقابل آدم‌ها زانو می‌زنند، دست بوسی می‌کنند و.... اینها آدم‌هایی هستند که درون و بیرونشان یکی نیست.

باید مثالی بزنم. من در سریال امیرکبیر نقش میرزا آقاخان را بازی می‌کردم. مخاطب ضمن تنفر از این شخصیت او را دوست داشت. علت این مساله این بود که در کنار عمقی که در فیلمنامه درباره این شخصیت وجود داشت، من به عنوان بازیگر زیرکانه مقداری از کنش، منش و حضور خود را در کار گنجاندم و در نهایت میرزا آقاخانی به وجود آمد که با وجود خباثت، یک جایی هم شوخ و شنگ است که این بخش شوخ و شنگ محصول کار من است. در مورد انتظام هم چنین اتفاقی رخ داد.

هر دو. معتقدم حس و تکنیک لازم و ملزوم یکدیگرند. این را هم اضافه می‌کنم که در مواقعی حس باید بیشتر از تکنیک باشد و باید یک جاهایی رنگ و بوی حس بیش از تکنیک دیده شود. بازیگر باید با حس خود با متن طرف شود و در مواقعی که حس کم می‌آورد از تکنیک استفاده کند.

در این فیلم حس من بیشتر از تکنیک بوده است.

به این مساله دقت نکرده‌ام. من با ستاره اسکندری مشکلی نداشتم. البته بازی او نمی‌تواند تنها تکنیک باشد. تکنیک آنجایی است که با گریم چشمش را چپ کرده‌اند. فکر نمی‌کنم کسی بدون حس بتواند کارهای حسی را ارائه کند. یک جاهایی بالاخره حس به کار می‌آید. اگر بازیگر از حس استفاده نکند، نمی‌تواند با تکنیک به نقش برسد. این احساس آدمی است که برانگیخته می‌شود و می‌پذیرد که از نقش خوشش بیاید یا بدش بیاید. این‌که چطور می‌توان صد درصد از تکنیک به نقش رسید، من شخصا نمی‌توانم.

آقای دامادی پیش از هرچیز فرد با منطقی است و به هر پیشنهادی گوش می‌دهد و از این مساله وحشت ندارد که با بازیگر خود تبادل نظر کند. آنجایی که حس کند بازیگر راست می‌گوید عمل می‌کند و اجرا می‌کند. اگر هم نشود با دلیل بازیگر را قانع می‌کند. من از همکاری با وی بسیار خوشحال هستم. او آدم دگمی نیست و زمانی که می‌بیند دلیل‌ها منطقی است، می‌پذیرد.

بله. در تحلیل این شخصیت متوجه شدم او همیشه دائم در سر و صداست. در سنگ فروشی که می‌رود سنگ بخرد، در چوب فروشی و... همیشه دور و برش سر و صدا است و با آدم‌ها با فریاد سخن می‌گوید. در خانه هم که با همسرش دعوا دارد و داد می‌زند. او فرصتی برای ملایم بودن ندارد.

وقتی فیلمنامه را خواندم متوجه شدم قبرستان غیر انتفاعی به نکته بسیار مهمی در زندگی اشاره می کند. این فیلم در نهایت می‌گوید این است که روزی مرگ به سراغ شما می‌آِید و خورشید تابان شما غروب می‌کند؛ پس به این مساله بیندیش.

فیلم قبرستان غیرانتفاعی قرار بوده فیلمی طنز توام با جدی باشد. البته مسائلی جدی هم در آن گنجانده شده است. قرار بوده طنزی لطیف و رقیق داشته باشد. طنز فیلم سطحی نیست و بیشتر بستری است تا در آن موضوع‌های دیگری گفته شود.

کاملا درست است. زمان داستان زمان حال است اما زندگی این دو نفر یک زندگی کاملا سنتی است و همان روش و منش قدیمی را دارد. آقا آقا است و خانم خانم. انتظام با ثروت زنش تغذیه می‌کند و به همین دلیل از او ترس دارد. علت این ترس هم این است که ممکن است همسر خودش نتواند کاری کند اما قوم و خویشی دارد که می‌توانند زن را علیه همسرش تحریک کنند و به همین دلیل مرد یک ترس پنهانی از او دارد. زن هم البته ترسی پنهان دارد که همسرش را از دست ندهد. اینها با ترس و لرز در کنار هم زندگی می‌کنند. گاهی این زندگی خیلی خوب است اما اکثرا مغشوش است.

به این دلیل که مرد فقط به دلیل ثروت تاجی با این زن معلول ازدواج کرده است. او چشمش چپ است و چندبار سکته کرده است. خودش هم به این مشکلات واقف است اما با حضور انتظام در زندگی‌اش خوشحال است که بالاخره کسی حاضر به ازدواج با او شده است. البته اینها هر دو به هم باج داده‌اند و از هم سوءاستفاده کرده‌اند.

اینها خواسته دامادی بود که شخصیت کلمات را اشتباه بگوید. این اشتباه‌ها در متن اصلی خیلی زیاد بود. اینقدر که فکر کردم در گنجایش توان تماشاچی نیست که این شخصیت اینقدر عوضی حرف بزند. از دامادی خواهش کردم و کم کرد.

خیر

بله. البته من یک تجربه تلخ هم در این زمینه دارم. سال‌های دهه 40بود. قصه‌ای به نام «کلک مرغابی» توسط ابراهیم مکی نوشته شده بود و قرار بود تبدیل به نمایش شود. در آن سال‌ها قرار شد این داستان تبدیل به فیلم شود. گروه خوبی دور هم جمع شدند اما تهیه کننده همه را بیرون کرد و مرا نگه داشت.وقتی فیلم آماده نمایش شد از شدت ناراحتی گریه کردم. من در سرتاسر فیلم پانتومیم کار کرده بودم اما به دلیل نگاه سطحی سازنده کار بسیار ضعیف از آب درآمده بود. از آن زمان از این نوع کارها وحشت زده هستم نه پیشنهاد شده و نه کار می‌کنم.

وقتی فیلمنامه‌ای به دست من می‌رسد متن را خیلی سریع می‌خوانم. جوری که تهیه‌کننده‌ها تعجب می‌کنند و تصور می‌کنند نخوانده‌ام. البته برخی متن‌ها هم هستند که همان صفحات ابتدایی را می‌خوانم و متوجه می‌شوم کار من نیست و ادامه نمی‌دهم.در خواندن متن سعی می‌کنم برداشت‌های خودم را داشته باشم. اگر سریع پاسخ بخواهند جواب می‌دهم اما متن پس ذهنم هست و چند روزی با آن زندگی می‌کنم و تمام لحظات آن را مرور می‌کنم و به مرور هضم می‌کنم.

روزی که ایران را به مقصد سوئد ترک کردم، از ذهنم یک چیزهایی را خالی کردم تا جا برای چیزهای تازه باز شود. در این سال‌ها هرگز ذهنم به این فضا رجعت نکرد. من در اوج رفتم و هرگز فکر نکردم عقب می‌مانم و فراموش می‌شوم. برایم دیگر مهم نبود چون مطمئن بودم کارهایی انجام داده‌ام که فراموش شدنی نیست. وقتی بعد از این همه سال دوباره مقابل دوربین رفتم همه نگران بودند. آنقدر که کارگردان سریال عمارت فرنگی محمد رضا ورزی نگران بود. من استرس نداشتم چون تمام مدتی که خارج از این عرصه بودم، بدون این‌که غبطه بخورم و رجعت کنم. همیشه کارهایم را مرور کرده‌ام. من همیشه روی صحنه بودم. به همین دلیل وقتی بعد از 32 سال دوباره روی صحنه رفتم انگار دیروز از آن خداحافظی کرده بودم نه 25 سال پیش.

البته در جامعه هنری این مملکت همه چیز اتفاق می‌افتد، اما من فکر می‌کنم به اندازه امروز موفق نمی‌شدم و اگر موفقیتی هست حاصل سابقه طولانی در این عرصه است.

بارها جوان‌هایی سراغم آمدند و گفتند چطور می‌شود هنرپیشه شد؟ آنها فیلم‌های مختلفی را می‌بینند و دوست دارند بازیگر شوند. من همیشه این افراد را راهنمایی کرده ام و برخلاف برخی بازیگران که تصور می‌کنند صدراعظم تانزانیا هستند! و از مردم فاصله می‌گیرند؛ با مردم زندگی کرده ام، از آنها یاد گرفته‌ام و آموخته‌هایم را در اختیار آنها قرار داده‌ام.

در محیط کارم بله. شاید در محیط عادی زندگی اینقدر با حوصله نباشم اما بارها پیش آمده که با مراجعه‌کنندگانم در خارج از منزل مفصل صحبت کرده‌ام.

یک روزی در فرودگاه مشهد ایستاده بودم و می‌خواستم سوار هوایپما شوم. زن و شوهری با هم صحبت می‌کردند و پچ پچ می‌کردند و به من نگاه می‌کردند. آخر سر به سمت‌شان رفتم و خطاب به آقا گفتم: شما مشکلی با من دارید؟ مرد مِن و مِن کرد و گفت: ما دوست داریم با شما عکس یادگاری بگیریم اما ترسیدیم نزدیک بیاییم و درخواستمان را به شما بگوییم. به آنها گفتم چرا می‌ترسید؟ مگه من لولو خورخوره‌ام؟ مرد گفت که روزی در همین فرودگاه از آقای‌بازیگری امضا خواستم. او جلوی همسرم و در میان جمع چنان بر سرم فریاد کشید که آبرویم رفت! به نظرم چنین رفتارهایی بازخورد بدی دارد و میان مردم و هنرمند فاصله می‌اندازد، در حالی که وجود هنرمند در سایه همین مردم معنا پیدا می‌کند.