وقتی عضلات کش میآیند
مطمئنا شما هم با درد عضلات آشنا هستید. گرفتگی عضلانی مشکلی شایع است و درصد زیادی از مردم در طول عمر خود بارها آن را تجربه میکنند و فقط مختص افرادی خاص نیست.
گرفتگی عضلات به معنی انقباض طولانی مدت عضله است که باعث ایجاد درد در ناحیه مورد نظر میشود. گاهی این انقباض طولانی و آنقدر شدید و دردناک است که توانایی انجام هر کاری را از فرد میگیرد. جالب است بدانید فقط انقباض عضلات به انرژی نیاز ندارد، بلکه برگشتن عضله به حالت انبساط نیز به انرژی نیاز دارد که اگر این انرژی برای آن فراهم نشود، ماهیچه به اصطلاح شل نمیشود و به حالت اول برنمیگردد. بهطور معمول افرادی که عضلانیتر هستند بیشتر به گرفتگی عضلات بخصوص در ساق پاها مبتلا میشوند.
چرا عضلات ما میگیرد؟
گرفتگی عضله دلایل زیادی دارد. در برخی از موارد ممکن است به دنبال مصرف داروی خاصی مثل داروهای دیورتیک، به این مشکل دچار شوید. گاهی نیزبارداری یا مشکلات زمینهای مثل بیماریهای کلیوی که در آن فرد مبتلا نیازمند دیالیز است منجر به گرفتگیهای عضلانی میشود. البته در بیشتر موارد بدون مصرف دارو یا ابتلا به بیماری نیز این حالت ایجاد میشود که باید به دنبال یافتن علت و رفع آن باشید، چرا که اگر عضلهای دچار انقباض طولانی مدت شود، درد حاصل از آن بسیار ناخوشایند بوده و ممکن است باعث اختلال در انجام فعالیتهای روزانه شود.
البته همانطور که در بسیاری از مشکلات دیگر نیز انتظار میرود، ممکن است علت گرفتگی عضلاتتان را هیچ گاه نتوانید بیابید. آنچه اهمیت دارد این است که بدانید گرفتگی عضلانی گاهی از تظاهرات بیماریهای عصبی، مشکلات هورمونی، کم خونی و بسیاری از بیماریهای دیگر است. پس بهتر است در این موارد، از سلامت فیزیکی خود مطمئن شوید و اگر مطمئن شدید مشکل خاصی در سیستمهای مختلف بدن وجود ندارد، میتوانید به درمانهای ساده و موثر بپردازید.
مواد بسیاری در ایجاد انقباض و شلشدگی عضلات موثرند که اگر هر یک از آنها دچار کمبود یا اختلال شود میتواند به صورت مستقیم انقباض و انبساط عضلات را تحت تاثیر قرار دهد. کمبود این مواد در گرفتگی عضلانی در شروع فعالیت بدنی بیشتر نقش دارد. برای انقباض و انبساط مناسب عضلات، مایعات، سدیم، پتاسیم، کلسیم و اکسیژن کافی نیاز است که اگر هر یک از این مواد در محیط کم یا زیاد باشد ممکن است عملکرد عضله را تحت تاثیر قرار دهد. حال بخوبی میتوانید علت اینکه چرا برخی پس از فعالیت و تعریق فراوان، دچار گرفتگی عضلانی میشوند را بدانید. در این افراد بسیاری از این املاح به همراه آب از طریق تعریق دفع میشوند و اگر برای جایگزینی آنها اقدامی صورت نگیرد، عضلات فرد دچار اسپاسم و درد میشوند. در بیشتر مواقع افراد دچار این عارضه سعی میکنند با خوردن مایعات فراوان، مقدار مایعی را که از طریق تعریق از دست میدهند جبران کنند. این در حالی است که چون این مایعات فقط حاوی آب هستند و املاح از دست رفته را ندارند، فقط میزان مایعات را در بدن بیشتر میکنند این عمل فقط باعث رقیقترشدن مایعات میشود.
بهطور کلی مقادیر غیر طبیعی مواد معدنی بهطور معمول در بیماریهای خاصی ایجاد میشود و کمتر ممکن است به صورت اولیه به وجود آید. استفراغ، مصرف مدرهای مختلف اسهال و شیرین بیان یا بیماریهایی که در مقدار جذب املاح موثرند ممکن است به کاهش پتاسیم بدن منجر شوند. اگر منیزیم بدن کاهش یافته است، حتما باید یک بررسی کامل درباره علت این کمبود انجام شود.
همچنین معمولا کلسیم بدن کاهش نمییابد و در صورت بروز این مساله باید به دنبال بیماریهای پاراتیروئید، کلیه و سایر ارگانهای موثر در تنظیم کلسیم بدن بود. گاهی نیز مصرف برخی داروها و هورمونها میتوانند به بروز این مشکل منجر شوند. برخی از موارد کمبود املاح بدن بویژه کلسیم، ناشی از کمبود آلبومین سرم خون است که باعث میشود کلسیم کل بدن کمتر محاسبه شود.
یکی از اساسیترین علل گرفتگی عضلات، انقباض طولانی مدت آنهاست. برای مثال وقتی در حال خواندن کتاب هستید، بهطور ناخودآگاه سر خود را به یک طرف کج میکنید و اگر این مطالعه مدت طولانی ادامه یابد و در این مدت تغییر حالت ندهید، عضلات گردن شما دچار گرفتگی میشود. گاهی نیز عضلات پای خود را بدون اینکه متوجه باشید، بخصوص مواقعی که عصبی هستید، مدت زیادی در حالت منقبض نگه میدارید. این مساله نیز به گرفتگی این عضلات منجر میشود. این کار را حتی ممکن است قبل از زمان خواب انجام دهید و در همان حال بخوابید. این انقباض طولانی باعث خستگی عضلات و کاهش انرژی موجود در آنها میشود.
گرفتگی عضلات به معنی انقباض طولانی مدت عضله است که باعث ایجاد درد در ناحیه مورد نظر میشود. گاهی این انقباض آنقدر دردناک است که توانایی انجام هر کاری را از فرد میگیرد
یکی از شایعترین گرفتگیهای عضلانی، گرفتگی عضله خواب است. این حالت بهطور معمول وقتی ایجاد میشود که یک عصب حرکتی تحت فشار قرار گیرد. در چنین شرایطی پیامی از این محل شروع میشود و به عضله مربوطه میرسد (سیگنالهای عصبی غیرطبیعی). این وضعیت میتواند درست مثل حالتی عمل کند که پیام انقباض از مغز ارسال شده باشد. علت دیگر این مساله، تشدید عکسالعمل تاندونی طبیعی در بدن است. وقتی فردی هنگام خواب غلت میزند، عضلات وی منقبض میشوند. این انقباض باعث کشیدگی تاندونهای مربوط به آن عضله میشود. گیرندههای موجود در تاندونها، که هنگام کشیدگی پیامهایی را به نخاع ارسال میکنند فعال میشوند. در این زمان پیامی به عضله میرود و به انقباض آن منجر میشود. چیزی که فرد در این زمان احساس میکند یک گرفتگی دردناک است که در اکثر اوقات فرد را از خواب بیدار میکند.
اگر به اندازه کافی مایعات ننوشید و همزمان اقدام به فعالیت زیاد عضلانی کنید، به احتمال زیاد دچار گرفتگی عضلانی میشوید. چرا که هر جا در بدن مقدار مایعات کاهش یابد غلظت برخی مواد و املاح زیاد میشود و دفع سموم براحتی صورت نمیگیرد. این تجمع املاح و سموم به گرفتگی طولانی و درد در عضلات میانجامد. گاهی نیز تمام اکسیژن بافتی استفاده میشود در حالی که منبع اکسیژن کافی در بافتها وجود ندارد. این مساله نیز محیط را برای فعالیت مناسب عضلات نامساعد میکند. یکی از علل گرفتگی عضلانی پس از فعالیت طولانی و شدید، از دست دادن آب بدن است. در این مواقع حجم خون نیز کاهش مییابد و مانع اکسیژن رسانی درست تمام عضلات میشود.
گاهی تغییر سریع دما بر عضلات تاثیر نامطلوب میگذارد و باعث گرفتگی عضلانی میشود.
در حالت طبیعی عضلات بدن وقتی در استراحت کامل به سر میبرند نیز انقباض خفیفی دارند که به آن تون عضلانی گفته میشود. سیستم اعصاب مرکزی مسوول اصلی برقراری این تون عضلانی است و از طریق فرستادن پالسهای مداوم به عضلات، مقدار ورود و خروج یونها را تنظیم میکند و مانع از شلی کامل آنها میشود. احتمالا به همین دلیل است که وقتی عصبی میشویم، به دنبال تغییر این پالسها دچار گرفتگی برخی عضلات بویژه عضلات گردن و کمر میشویم.
یکی از دلایل گرفتگی عضلانی بخصوص در شروع فعالیت ورزشی، عدم کافی بودن جریان خون در عضله است. به صورت فیزیولوژیک در هنگام استراحت، قطر عروق در عضلات برای خونرسانی مناسب آنها در حد مشخصی تنظیم میشود. طی ورزش هر عضلهای که در حال فعالیت است به اکسیژن و خون بیشتری نیاز دارد. اگر بر اثر مسائلی مثل آترواسکلروز یا مشکلات دیگر عروقی، عضله نتواند به میزان کافی اکسیژن و خون دریافت کند، ممکن است به دلیل کمبود اکسیژن دچار گرفتگی شود. کمبود برخی از آنزیمها که به صورت ارثی ایجاد میشوند، باعث ناتوانی عضلات در تجزیه قند میشود.
ضمن اینکه کمبود سدیم هم گاهی میتواند به گرفتگی عضلانی بینجامد. چرا که رژیمهای غذایی ما بیش از آن که دچار کمبود نمک باشد حاوی نمک فراوان است و حتی در صورت رعایت رژیم کم نمک نیز فرد آن مقدار نمکی را دریافت میکند که به هیچ وجه دچار کمبود سدیم نشود. مگر آنکه رژیم اساسی داشته باشد و به هیچ عنوان از غذاهای فست فود (که سرشار از سدیم هستند) استفاده نکند یا به احتمال بیشتر دچار یک بیماری باشد که بهواسطه آن سدیم زیادی را از دست بدهد.
راههای تشخیص گرفتگی عضلات
اغلب برای تشخیص کمبود مواد معدنی و املاح بدن، راهی جز اندازهگیری آنها در خون نداریم. گاهی نیز در مواردی که ورزش و فعالیت باعث گرفتگی عضلانی میشود، علت تا حد زیادی مشخص است. در تعداد کمی از افراد نیز ممکن است اقدامات تشخیصی پیچیدهتری مثل گرفتن نوار عضله لازم باشد تا در صورت وجود مشکلات عصبی ـ عضلانی بتوان آنها را تشخیص داد. در بسیاری از موارد علت قابل شناسایی نیست و ناگزیر میبایست بدون تشخیص قطعی اقدام به درمان کرد.
توصیههای تغذیهای برای رفع گرفتگی عضلات
در تحقیقات متعددی دیده شده است که مواد مغذی متعددی در بهبود گرفتگیهای عضلانی موثر هستند. این مواد مغذی را میتوان به صورت مکمل استفاده کرد. معمولا مصرف کلسیم، منیزیم و ویتامین E در این افراد بیشتر توصیه میشود. البته هنوز ثابت نشده است که مکملهای کلسیمی به تنهایی در رفع گرفتگی عضلات موثر باشند، ولی میتوانند جذب منیزیم را تا حد زیادی افزایش دهند. باید توجه داشته باشید مصرف این داروهای مکمل نیز بیضرر نیستند. به عنوان مثال هیچ خانم بارداری نباید بدون مشورت پزشک خود از مواد دارویی حتی مکملهای دارویی استفاده کند. افرادی که به دلیل یک بیماری زمینهای مثل بیماریهای کلیوی دچار اختلال در الکترولیتهای سرم هستند یا به دلایلی مثل بیماری قلبی نسبت به یک سری از املاح حساسیت بیشتری دارند، نباید بدون اطلاع پزشک از مکملهای حاوی این مواد استفاده کنند. اگر مواد ضد انعقادی مصرف میکنید، باید از مصرف مکملهای حاوی ویتامین E بپرهیزید. به علاوه این داروها خود عوارضی دارند که مصرف آنها را محدود میسازد.به عنوان مثال منیزیم در برخی افراد ممکن است باعث ایجاد اسهال شود.
در کنار توصیه به مصرف مواد مکمل، گاهی نیاز است تغییراتی در رژیم غذایی خود بدهید تا موادی مثل منیزیم یا ویتامین E در بدن بیشتر باقی بمانند و با این کار تجمع و طول مدت عملکرد آنها افزایش یابد. گاهی این تغییرات نیاز به مصرف مکمل را نیز کاهش میدهند. همانطور که در اکثر بیماریها توصیه میشود، بهتر است از مصرف چربی بکاهید. زیرا چربی اضافی در بدن مانع جذب کافی منیزیم میشود و این مساله از تراکم منیزیم بدن میکاهد.
بدن برای سوزاندن و استفاده از مواد قندی نیاز به منیزم دارد. با کاهش مصرف مواد قندی میتوانید این فرصت را به بدن خود بدهید تا منیزیم را در مسیرهای دیگر به کار ببرد. الکترولیتهای بدن معمولا با یکدیگر در تعادل هستند و مقدار آنها علاوه بر نیاز کلی بدن تحتتاثیر مقدار سایر الکترولیتهاست. به عنوان مثال وقتی موادی مثل نوشابه مصرف میکنید، به علت فسفر فراوانی که در این مایعات وجود دارد، دفع کلسیم و منیزیم در بدن شما افزایش مییابد و به این طریق ذخایر کلسیم و منیزیم بدن تخلیه میشود.
برای مصرف این داروها باید به مسائلی که باعث کاهش یا افزایش جذب آنها میشود نیز توجه کنید. برای مثال مصرف آنتیاسیدها و مواد فیبری باعث کاهش جذب کلسیم و منیزیم میشود.بهتر است بدانید با آنکه توصیههای تغذیهای گاهی موثر واقع میشوند، ولی هیچ رژیم خاصی برای این افراد توصیه نمیشود. با این وجود در صورت چاقی، لاغر شدن فرد برای پیشگیری از این عارضه و البته در تمام جنبههای زندگی وی تاثیر مثبت دارد. در شرایط گرفتگی عضلات، تا حد امکان مدرسه و کار خود را تعطیل نکنید.
بهطور کلی انجام فعالیت به بهبود عملکرد استخوان و عضله کمک میکند. البته همانطور که میدانید اگر علت گرفتگی آسیب عضله یا استخوان است نباید از عضو آسیب دیده کار بکشید. سعی کنید در هیچ صورت تا چند هفته فعالیت سنگینی انجام ندهید. بعد از بهبودی کامل میتوانید با انجام ورزشهای سبک از گرفتگی مجدد پیشگیری کنید.
چه وقت باید به پزشک مراجعه کنید
اگر گرفتگی و درد در ناحیه پایین کمر با درمانهای معمول و استراحت بهتر نشد، ممکن است نشانهای از شروع یکسری بیماریهای روماتولوژیک باشد. بهطور کلی درد ناحیه تحتانی کمر را جدی بگیرید. اگر درد خیلی شدید است یا بهطور ناگهانی و بدون علت واضح بروز کرده، بهتر است حتما به یک پزشک روماتولوژیست مراجعه کنید. از طرف دیگر علایم جدید و غیرقابل کنترل را حتما با پزشک درمیان بگذارید، چرا که به احتمال زیادی میتوانند بیانگر آغاز یک مشکل جدید یا خطرناک باشند و نباید از کنار آنها بسادگی عبور کنید.
فاطمه خداکرمی
گفت و گو
