بهشت توسکانی زیر پای ‌کشتی‌ کونکوردیا

واژگونی یک کشتی لوکس مسافربری ایتالیایی به نام کوستا کونکوردیا در 23 دی‌ماه گذشته بسیار خبرساز شده است. این حادثه که در نزدیکی جزیره‌ای در ایالت توسکانی ایتالیا رخ داد، مرگ و ناپدید شدن عده‌ای را به دنبال داشت. متاسفانه واژگون شدن این کشتی عظیم علاوه بر خسارات جانی و مالی، تلنگر تازه‌ای را هم بر محیط‌زیست غنی این محدوده وارد ساخته که سبب شده جمع کثیری از دوستداران محیط‌زیست نسبت به عواقب آن نگران باشند. جهت آگاهی از نحوه واژگون شدن کشتی و عواقبی که در پی داشته بجاست که سیر وقوع اتفاقات را در روز حادثه و پس از آن دنبال کرده و سپس وضعیت محیط و اثرات احتمالی بر آن را مدنظر قرار دهیم.

جمعه 23 دی: کشتی ساعت 7 بعدازظهر با 4229 نفر که بیش از 3000 نفر آن را گردشگران تشکیل می‌دادند، بندر چیویتاوچیا را ترک کرد. در ساعت 30‌/‌9 کشتی در نزدیکی جزیره جیلیو، واقع در ایالت توسکانی با یک صخره سنگی برخورد می‌کند. در ساعت 35‌/‌9 برق قطع شده و 10 دقیقه بعد اولین آژیر خطر به صدا درمی‌آید. در ساعت 50‌/‌9 ‌کشتی به یک سو متمایل شده و مسافران وحشت‌زده را سرگردان می‌کند. بسیاری از مسافران شیرجه‌زدن به داخل آب سرد را بر ماندن در کشتی ترجیح می‌دهند. در ساعت 20‌/‌10 تیم نجات از ساحل به طرف کشتی روان می‌شود. حدود 800 نفر در جزیره ساکن هستند و عده‌ای از آنها بسرعت برای امدادرسانی پیش‌قدم می‌شوند. در ساعت 15‌/‌11 اولین کشتی نجات به ساحل جزیره می‌رسد، اما نکته جالب اینجاست که در ساعت 40‌/‌1 شب خبرگزاری‌ها اعلام می‌کنند که کاپیتان کشتی، فرانسیسکو شتینو ، خسته و بی‌رمق به ساحل آمده است!‌

شنبه 24 دی: سرپرست گروه نجات، کاپیتان انینو آکی‌لینو اعلام کرد که همکاران او جان 100 نفر را در کشتی و حداقل 60 نفر را که در اطراف کشتی پراکنده بودند، نجات داده‌اند. در این روز 3 جسد دیگر نیز شناسایی شدند.

یکشنبه 25 دی: افسر نجات کشتی، مارکو جیامپیترونی با پای شکسته از کشتی نجات یافت. مسوولان تحقیق هم اعلام کردند که ناخدا خیلی پیشتر از آخرین مسافر کشتی را ترک کرده و این کار وی نادیده انگاشتن قوانین بین‌المللی تلقی می‌شود. علاوه بر این، صاحب کشتی نیز کاپیتان را متهم به اشتباه در تصمیم گیری کرد. میزان تلفات هم به 5 نفر افزایش یافت.

دوشنبه 26 دی: در نخستین ساعات روز، ششمین جسد از میان بقایای کشتی پیدا شد. کماکان 29 نفر مفقودالاثر هستند. چند ساعت بعد وزیر محیط‌زیست، کورادو کلینی بیان داشت که بشدت نگران بحران زیست‌محیطی ناشی از این حادثه است. شرکت کشتیرانی کوستا کونکوردیا اعلام کرد که این حادثه 8595 میلیون دلار خسارت به همراه داشته، اما متاسفانه این شرکت اشاره‌ای به میزان خسارات جانی و زیست‌محیطی وارده نکرد. تنها رئیس این شرکت، پیتر لوئیجی فوشی این حادثه را نتیجه اشتباه غیرقابل ‌توصیف ناخدا خواند و از تمام‌ خدمه و گروه نجات قدردانی و برای جان‌باختگان ابراز تاسف کرد. وی در ادامه افزود، نواری پیدا شده که نشان می‌دهد ناخدا به عمد از دستور افسر کشیک لنگرگاه مبنی بر بازگشت به کشتی و نظارت بر کارگروه نجات سر باز زده است. اما مهم‌تر از آن آژانس دریانوردی و کشتیرانی سازمان ملل نیز اعلام کرد که احتمالاً قوانین بین‌المللی برای حفظ امنیت دریانوردان و مسافرین‌ بازنگری خواهند شد.

سه‌شنبه 27 دی: متاسفانه در این روز سرپرست هلندی کمپانی که مسوولیت نظارت بر مسائل اجرایی را دارد، اعلام کرد که نشت سوخت از کشتی کونکوردیا حداقل به مدت 3 هفته ادامه خواهد داشت. پیدا شدن بیش از 5 جسد تعداد کشته‌شدگان را به 11 نفر ارتقا داد. بیش از 70 نفر از مسافران نیز خواهان شکایت از شرکت، مالک کشتی و ناخدا شدند. دادستان ایتالیا از قاضی پرونده درخواست کرد که همچنان کاپیتان کشتی را تحت بازداشت نگه دارد، اما کاپیتان کماکان ترک کشتی را انکار می‌کند. قاضی پرونده در نهایت کاپیتان شتینو را آزاد کرد، اما وی در خانه خود تحت بازداشت و منتظر اعلام زمان دادرسی است.

مجمع‌الجزایر توسکانی یکی از بزرگ‌ترین پارک‌های ملی دریایی ـ ساحلی در قاره اروپاست. سواحل این محدوده از نظر شفافیت، تنوع موجودات دریایی و مرجان‌ها کم‌نظیر هستند. توسکانی شامل 7 جزیره است که جیلیو یکی از آنهاست. این 7 جزیره را به عنوان جواهرات طبیعی منطقه می‌شناسند. هریک از آنها از نظر تنوع‌زیستی و حتی از دید تاریخی بسیار غنی و بکر هستند. تنوع گسترده این مجموعه، از سواحل شنی گرفته تا سواحل صخره‌ای سبب شده که گردشگران بسیاری جذب این منطقه شوند. اقتصاد این جزایر وابسته به توریسم و ماهیگیری است، اما دوستداران محیط‌زیست مدت‌هاست‌ خواهان حفظ حریم گیاهان آندمیک و جانوران این محدوده هستند. ارزش علمی این مجموعه عملاً قابل تخمین نیست و درست به همین دلیل است که حامیان محیط‌زیست تلاش کرده‌اند ‌ این اکوسیستم شکننده و حساس را تحت حمایت قوانین بیشتری قرار دهند. متاسفانه تنها حضور بشر در این قلمرو شکننده سبب تغییرات عمده‌ای در نوع پوشش گیاهی و جانوری شده است. جزایر توسکانی از سال 1989 تحت حفاظت هستند و 700 گونه گیاهی و جانوری اعم از لاک‌پشت، دلفین، فک و مرجان‌ها در آن شناسایی شده‌اند. شایان ذکر است که بخشی از این اهمیت به دلیل حضور مواد معدنی غنی در این منطقه است. جزیره جیلیو را موزه طبیعی زمین‌شناسی می‌دانند، چرا که فسیل‌های بی‌نظیری در آن کشف شده است.

با تاسف باید یادآور شد که ایتالیا در حال دست و پنجه نرم کردن با یکی از بدترین حوادث زیست‌محیطی ظرف بیش از 2 دهه گذشته است. قطعاً بار فشار نفت وضعیت این منطقه را بشدت تغییر خواهد داد. با گذشت بیش از 10 روز از حادثه، وضعیت کشتی همچنان بی‌ثبات است. کشتی پس از تصادم روی یک صخره سنگی قرار گرفته، اما آنچه که مسلم است ناپایداری این شرایط به دلیل وزن زیاد کشتی است. این تاق سنگی که در عمق 20 متری از سطح دریا واقع شده توانسته تا حدی از شدت بحران بکاهد. در روز دوشنبه 26 دی‌ماه همزمان با اعلام خبر جابه‌جایی کشتی کونکوردیا از محل اولیه تصادم و در پی نشت چشمگیر مایعی که بررسی‌های بعدی ماهیت آن را سوخت مشخص کرد، تلاش‌ها جهت مقابله با این بحران زیست‌محیطی بالا گرفت. نگرانی همگان از سر خوردن بیشتر کشتی، قرار گرفتن در بستر 100 متری دریا و نهایتاً نشت سوخت است. کشتی که عملاً روی صخره‌ها گیر کرده، در معرض تهدید بادهایی با سرعت حدود 40 کیلومتر بر ساعت و امواج است. مقیاس جابه‌جایی اولیه چندان زیاد نبوده و در حد 9 سانتی‌متر برآورد شده، اما احتمال دارد که امواج شدید این جابه‌جایی را بیشتر تقویت کنند. وزیر محیط‌زیست تاکنون تایید نکرده که مایع نشت‌شده صددرصد سوخت است. تنها در شرایطی متخصصان می‌توانند 2500 تن سوخت را از کشتی خارج کنند که کار نجات خاتمه یافته باشد. از آنجایی که کشتی در مراحل آغازین سفر خود بوده پس کماکان حجم بالایی از سوخت در کشتی است که می‌تواند کبریت خطر این فاجعه باشد. یک متخصص انگلیسی که خواست نامش فاش نشود، به بخش خبری مستقل کانادا چنین گفت: وضعیت درست مثل این است که کشتی بدین عظمت بخواهد تعادل خود را روی یک صخره حفظ کند. آیا صخره می‌تواند در برابر چنین وزنی مقاومت کند؟ یک متخصص دیگر معتقد است که سوراخ‌های وارد بر کشتی تنها یکی نیست و جابه‌جایی کشتی به هر شکل می تواند این بدنه آسیب‌دیده را با خطر فروپاشی مواجه سازد، اما زمان به ضرر گروه نجات در حال گذار است.

متخصصان احتمال زنده پیدا شدن مفقودان را تقریباً غیرممکن می‌دانند. از زمان غرق‌شدن کشتی آموکو میل‌فورد هاون در سال 1991 تاکنون ایتالیا با چنین بحرانی مواجه نشده است. کشتی آموکو با 144 هزار تن نفت در سواحل جنوا غرق شد و پاکسازی محدوده آلوده شده از نفت تا سال 2008 یعنی 17 سال پس از غرق شدن کشتی همچنان ادامه داشت. لوئیجی آلکارو، سرپرست آژانس دولتی محیط‌زیست ایتالیا اعلام کرد با این‌که دولت در سال 2008 رسماً اتمام پاکسازی را به مردم نوید داد، اما هنوز بقایای این کشتی در دریاست. اگر کشتی کونکوردیا تنها کمی پایین‌تر برود قطعاً سوخت آن رفته‌رفته وارد آب دریا خواهد شد که البته شرایط جوی حاکم بر محیط نیز این مساله را تقویت می‌کند. آلکارو افزود در صورت وقوع چنین مصیبتی ما فقط می توانیم از سال‌ها و میلیون‌ها یورویی که باید صرف پاکسازی آلودگی شود، صحبت به میان آوریم. وزیر محیط‌زیست ایتالیا که برای ارائه توضیحات بیشتر به پارلمان فراخوانده شد، میزان سوخت کشتی کونکوردیا را 2380 تن و از نوع سوخت دیزلی بسیار غلیظ توصیف کرد. وی این سوخت را قابل مقایسه با یک تانکر نفت کوچک ارزیابی کرد و در ادامه افزود که حتی یک سوراخ خیلی کوچک در کشتی می‌تواند به معنای وضعیت بحرانی برای پوشش گیاهی و جانوری این منطقه تلقی شود. مردم محلی هنوز نتوانسته‌اند با این مساله کنار بیایند. حتی برخی معتقدند که نشت نفت می‌تواند باعث شود که آنها محل سکونتشان را ترک کنند. آنها هنوز امیدوارند که وضعیت جوی بهتر شود و مسوولان بتوانند برای بهشت کوچک آنها راه‌حلی بیندیشند.

کارشناسان درصدد خارج کردن سوخت از مخازن کشتی هستند اما نخست تصمیم دارند که کشتی را روی یک صخره محکم‌تر ثابت کنند تا احتمال زیر آب رفتن آن کمتر شود. در ابتدا صحبت‌هایی از برقراری مجدد توازن و برگرداندن به حالت نخست ارائه شد اما این راه‌ها ظاهراً غیرممکن بوده است.

سرپرست آژانس دولتی محیط‌زیست اعلام کرده که سوخت کشتی بسیار غلیظ و چسبناک است، لذا متخصصان تصمیم دارند که با سوراخ کردن یک قسمت مناسب از لاشه کشتی از طریق ابزاری بسیار پیشرفته سوخت کشتی را گرم نمایند تا راحت‌تر جریان پیدا کند و در نهایت بتوان آسان‌تر آن را از کشتی خارج کرد. وی در ادامه متذکر شد تنها یک ماه طول می‌کشد که تانکر بیرونی کشتی به طور کامل تخلیه شود، اما مشکل اصلی برمی‌گردد به 10 تانکری که در داخل کشتی هستند. بدون هیچ شکی دسترسی به آنها خیلی مشکل‌تر است. آقای آلکارو معتقد است که پایین‌تر رفتن کشتی و گسستگی مخازن عملیات پاکسازی را راحت‌تر می‌کند، چرا که از دیدگاه وی می‌توان با سایر ابزار پیشرفته آن را جمع‌آوری کرد. اما این راه‌حلی است که بسیاری با آن موافق نیستند.

در ماه آوریل سال 2007 یک کشتی یونانی غرق شد و نشتی مخازن آن بدون هیچ‌گونه پیگیری ادامه داشت. بعدها متخصصان اعلام کردند که این کشتی ظرف 3 سال، هر روز 30 کیلوگرم نفت را وارد آب دریا می‌کرده. آیا این امر مجدداً برای کونکوردیا روی می‌دهد؟