تحریم در صنعت پتروشیمی بی‌تاثیر است

رمضان اولادی، مدیر برنامه‌ریزی و توسعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی درخصوص طرح‌ها و برنامه‌های در دست اجرا و آینده این صنعت با جام‌جم به گفت‌وگو نشسته و جزئیات جدیدی از طرح‌ها و برنامه‌های این صنعت را اعلام کرده است.

اهداف برنامه پنجم در حوزه صنعت پتروشیمی چگونه تعریف شده است و در کجای راه هستید؟ چگونه می‌شود به اهداف مورد نظر دست یافت؟ چراکه ظاهرا هنوز اجرای تکالیف برنامه چهارم در این حوزه ادامه دارد؟

براساس اهداف سند چشم‌انداز که در افق 1404 برای صنعت پتروشیمی تعریف شده دقیقا آمده است که ایران باید «اولین تولیدکننده مواد پتروشیمی از لحاظ ارزش تولیدات» در منطقه باشد که باید برای دستیابی به آن تلاش کنیم. برای رسیدن به این هدف، اهداف کوچک‌تر استراتژیک تعریف شده است. ارتقای سهم پتروشیمی در تولیدات صنعتی کشور، توسعه پایدار براساس سند پتروشیمی با تقویت و تکمیل زنجیره ارزش نفت بخشی از این اهداف استراتژیک هستند.

تکمیل زنجیره ارزش از سال گذشته آغاز شده و باید تمرکز ما در طرح‌های میانی و تکمیلی (پایین‌دستی)‌ بر آن باشد. اگر بتوانیم زنجیره ارزش و تولید پتروشیمی را تکمیل و تقویت کنیم رسیدن به توسعه پایدار سند پتروشیمی میسر می‌شود زیرا سرمایه‌گذاری در طرح‌های میانی و تکمیل ارزش افزوده و اشتغال دارای اولویت بالاتر است.

هدف دیگر ما استفاده از توانمندی‌های داخلی است. مثل داخلی کردن تجهیزات و ساخت مواد شیمیایی تا بتوانیم از مزیت‌ نسبی کشور در منطقه استفاده کنیم. به نظر ما پتروشیمی جزو مزیت‌های نسبی کشور است. بسیار مشخص و روشن است که حجم ذخایر هیدروکربوری کشور ما زیاد است و ما از نظر مجموع نفت و گاز در جهان مقام ممتازی داریم.

شما نگاه کنید کشوری مثل قطر گاز زیادی دارد و عربستان نفت زیاد، اما ما تلفیقی از نفت و گاز را دارا هستیم و این مزیت ویژه کشور ماست.

دسترسی به خوراک پتروشیمی شرایط مناسبی دارد. موقعیت ژئوپلیتیکی کشور موقعیت ممتازی است. داشتن نیروی انسانی ماهر، وجود شرکت‌های داخلی در زمینه ساخت و مهندسی، بالا رفتن جمعیت که مصرف داخل را بالا می‌برد و... . اینها برای پتروشیمی و محصولات آن، ویژگی و امتیازاتی دارد و این مزایا حکم می‌کند که ما به سمت توسعه پتروشیمی برویم تا بتوانیم در صادرات غیرنفتی مقام خوبی کسب کنیم.

اما همه اینها منوط به توجه به هدف‌گذاری سند چشم‌انداز است. به نظرم هدف‌گذاری سند چشم‌انداز، هدف‌گذاری درستی است که نیاز به حمایت دولت و مجلس دارد تا بتوان به آن هدف دست پیدا کرد. با این مقدمه وارد سوال شما می‌شوم. در برنامه چهارم حدود 30 طرح پتروشیمی با ظرفیت 5/19 میلیون تن داشتیم. تعدادی از طرح‌های برنامه سوم نیز در زمان خودش اجرا نشد. برنامه‌ها معمولا 5 ساله است، اما برنامه چهارم 6 ساله شده. سال 84 تا 89 برنامه چهارم بود و سال 90 ابتدای برنامه پنجم است. در این 6 سال 40 طرح پتروشیمی با ظرفیت حدود 34 میلیون تن به ظرفیت کشور اضافه شده است. تا پایان سال گذشته ظرفیت نصب شده به 51 میلیون تن در سال رسید. در برنامه پنجم در مجموع 69 طرح تعریف کردیم که 14 طرح آن از برنامه چهارم باقی مانده و 55 طرح مربوط به برنامه پنجم است. براساس هدف‌گذاری نهایی تا پایان سال 94 که پایان برنامه پنجم است. ظرفیت نصب شده صنعت پتروشیمی کشور باید به 100 میلیون تن در سال برسد و تقریبا 2 برابر شدن ظرفیت فعلی مورد نظر است.

دلیل عقب‌ماندگی صنعت پتروشیمی از برنامه چیست؟

وقتی یک برنامه تنظیم می‌شود تا زمانی که اجرا شود یک سری برنامه‌ها تغییر کرده و جایگزینی‌های دیگری صورت می‌گیرد. بر این اساس برای تعدادی از طرح‌ها هم منابع مالی تامین نشد. با همه این اوصاف در برنامه چهارم حدود 34 میلیون تن به ظرفیت تولید پتروشیمی اضافه شده و تا پایان سال گذشته ظرفیت نصب شده ما به 51 میلیون تن در سال رسیده و در برنامه پنجم معادل همین خواهد شد تا ظرفیت به 100 میلیون تن در سال برسد. هزینه سرمایه‌گذاری 69 طرح برنامه پنجم حدود 498 هزار میلیارد ریال (معادل 50 میلیارد دلار)‌ در نظر گرفته شده است.

منابع مالی این 50 میلیارد در برنامه قید شده است؟

بله. منابع مالی بخشی از 14 طرح در برنامه چهارم تامین شده به طوری که ما به طور متوسط هر سال حدود 6 میلیارد دلار سرمایه برای بخش پتروشیمی نیاز داریم.

برای بخش خصوصی چه جذابیت‌هایی ایجاد کردید تا در صنعت پتروشیمی سرمایه‌گذاری کند؟

با توجه به سیاست‌های کلی اصل 44، شرکت ملی صنایع پتروشیمی در خصوصی‌سازی پیشتاز بوده و الان 15 شرکت برای ما مانده که آنها را در هلدینگ خلیج فارس واگذار خواهیم کرد. ان‌شاءالله امسال اولین واگذاری انجام خواهد شد. غیر از این چیزی به عنوان مجتمع تولیدی پتروشیمی در دست دولت وجود ندارد یعنی عمدتا مجتمع‌ها را به بخش خصوصی واگذار کردیم. خود این امر نشان‌دهنده استقبال بخش خصوصی است که مطمئنا جذابیتی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در این حوزه دارد. یکی از جذابیت‌ها این است که منابع هیدروکربوری در حد وفور وجود دارد و با توجه به فرمول قیمت‌گذاری خوراک صنعت پتروشیمی هنوز هم سرمایه‌گذاری در این عرصه جذابیت دارد.

به نظر ما قیمت خوراک مایع و تخفیف آن باید متناسب باشد. لذا همان 85 درصد قیمت در نظر گرفته شده خوب است که از سوی وزارت نفت تایید شده و البته باید کارگروه ویژه‌ ریاست جمهوری هم آن را تایید کند. چون این پیش‌بینی در بودجه سال 90 از طرف مجلس صورت گرفته است.

در بخش خوراک‌های گازی نیز تحلیل‌هایی صورت گرفته و پیشنهاداتی نیز ارائه شده و از سوی وزیر نفت به کارگروه ویژه ریاست جمهوری ارائه شده و منتظر مصوب شدن آن هستیم تا قیمت‌ها اعلام شود. به نظر ما وفور خوراک یک جذابیت برای صنعت پتروشیمی است.

این صنعت هزینه‌بر و پرسود است، اما آیا می‌تواند جایگزینی برای خام‌فروشی نفت باشد؟

پتروشیمی صنعتی است که سرمایه‌بر است و از جهت دیگر به تکنولوژی‌های روز وابسته است محصولی است که باید در معرض دید مشتریان جهانی قرار بگیرد. بنابراین تکنولوژی‌هایش باید به روز و پیشرفته باشد تا محصولاتش فروش برود. عقبه 50 ساله‌ای که این در ایران صنعت داشته و زیرساخت‌هایی که در کشور ایجاد شده، توزیع آن در کشور با توجه به نیروی انسانی ماهر و فعال، جمعیت جوان کشور، موقعیت کشور در کنار سواحل خلیج فارس اینها همه جذابیت است. این صنعت علاوه بر سرمایه‌بر بودن و تکنولوژی، نیاز به آب فراوانی دارد. صنایع پایه پتروشیمی را نمی‌شود در هر مکانی بنا کرد.

عسلویه، ماهشهر و نقاط جدیدی که دنبال می‌کنیم همه در کنار سواحل خلیج فارس و نزدیک به آب است. لذا به جد می‌گوییم که کشور ما از جهت صنعت پتروشیمی موقعیت واقعا عالی‌ای دارد و اگر روی این قسمت سرمایه‌گذاری شود می‌تواند در صادرات غیرنفتی نقش موثری داشته باشد. هدف‌گذاری صورت گرفته برای صادرات 14 میلیارد دلاری امسال پتروشیمی یکی از اهداف بزرگی است و تاکنون نیز اولین صنعت در ایران پتروشیمی بوده است.

این در واقع از اهداف ایجاد ارزش افزوده است؟

به نظر ما هنوز به آنجا نرسیده‌ایم، اما بعضی از محصولات نیمه‌ خام‌فروشی ولی در کل خام‌فروشی نیست. در حال حاضر تدوین برنامه ششم نیز شروع شده است. ما یک برنامه 20 ساله داشتیم که با توجه به شرایط جدید به وجود آمده این برنامه‌های 20 ساله را بازنگری می‌کنیم. یکی از دلایل اصلی این بازنگری تغییر زنجیره ارزش است زیرا می‌خواهیم روی طرح‌های میانی و تکمیلی تمرکز داشته باشیم تا ارزش افزوده و اشتغال در کشور ایجاد شود.

لذا با شروع بازنگری برنامه 20 ساله، تدوین برنامه ششم هم شروع شد. هدف دیگر ما در صنعت پتروشیمی، توسعه مناطق جدید در کشور است که طرح توسعه پتروشیمی در بندر چابهار هم از همین مناطق جدید است.

منظور از زنجیره ارزش و تدوین برنامه ششم براساس این اولویت چیست؟

صنعت پتروشیمی از صنایعی است که دارای طویل‌ترین زنجیره ارزش است. خوراک‌های پتروشیمی حدود 10 ماده است مثل گاز طبیعی خوراک اصلی آمونیاک، اوره و متان است خوراک واحدهای الفینی می‌تواند نفتا باشد که از پالایشگاه‌ها تامین می‌شود یا می‌تواند گاز اتان، گاز غنی‌شده، گاز طبیعی، میعانات گازی یا LPG، پروپان و بوتان باشد. این خوراک‌ها حدود 10 تاست که ماده اولیه پتروشیمی محسوب می‌شود. پتروشیمی هم دسته‌بندی دارد. یک سری محصولات پایه شامل مواد شیمیایی (متانول)‌، کود (اوره)‌ اتیلن و پلیمرها محصولات پایه هستند. در سال‌های گذشته بیشتر تمرکز ما روی محصولات پایه پتروشیمی مثل اتیلن، پروپیلن، متانول، آمونیاک، اوره و... بود. نمونه زنجیره بعدی پروپیلن یا اتیلن است. اتیلن یک محصول پایه در پتروشیمی است. محصولات زیادی توسط آن از جمله پروپیلن و پلی اتیلن تولید می‌شود.

از خود پروپیلن هم زنجیره‌های زیادی داریم. از پروپیلن می‌توانیم پروپن اکساید، پلیکول و آکری اسید ایجاد کنیم. ما متاسفانه کمتر بر زنجیره میانی پتروشیمی تمرکز کرده و بیشتر در زنجیره پایه کار کرده‌ایم، محصولات تکمیلی اما محصولات نهایی هستند که به دست مصرف‌کننده می‌رسند.

میزان اشتغالزایی در زنجیره‌ای که تعریف کردید چقدر پیش‌بینی شده است؟

هنوز در حال مطالعه هستیم تا با دستوری که ریاست جمهور در مورد ایجاد اشتغال در بحث‌های عمدتا تکمیلی دادند بتوانیم میزان اشتغالزایی را استخراج کنیم. در برنامه پنجم بحث شیمی‌شهر (پارک‌های شیمیایی)‌ مطرح شد و در قالب این شیمی‌شهرها طرح‌های میانی و تکمیلی تعریف شدند تا بتوانیم به اشتغالزایی، بازگشت سرمایه و تنوع محصولات تولیدی دست یابیم.

برای تامین منابع مالی ـ سرمایه‌گذاری از منابع داخلی و خارجی چه اقداماتی صورت گرفته است؟

عرض کردم ما 69 طرح داریم که 14 طرح آن از برنامه چهارم مانده و سال گذشته این 69 طرح براساس 3 اولویت تقسیم‌بندی شدند.

اولویت اول، اجرا و اتمام 23 طرح است که بخش عمده آن باقیمانده برنامه چهارم است. اولویت دوم اجرای 24 طرح و اولویت سوم 22 طرح است.

اساس اولویت‌بندی این است که اولا تامین منابع به چه شکل است. آیا در زنجیره‌ ارزش قرار دارد؟ اگر طرح مورد نظر در زنجیره ارزش وجود داشته باشد در اولویت اول اختصاص منابع مالی قرار می‌گیرد و نکته بعدی این که آیا خوراک طرح، خوراک زیرساخت‌ها و آب مورد نیاز تامین است؟ چنانچه این ویژگی‌ها در طرح‌ها موجود باشند در اولویت قرار می‌گیرد.

در واقع ما حدود هشت نه‌ محور را تعریف کردیم و براساس این محورها طرح‌های پتروشیمی را تقسیم‌بندی کردیم.

پراکندگی جغرافیایی هم در اجرای طرح‌ها موردنظر بوده است؟ به اعتقاد برخی کارشناسان بعضی طرح‌های پیش‌بینی شده پتروشیمی در مناطق مختلف کشور فاقد صرفه اقتصادی هستند؟

حدود 28 طرح در عسلویه، هفت هشت طرح در ماهشهر و یک تعداد هم در نقاط مختلف کشور پخش شده است.

حدود 11 طرح در استان‌های غرب در خط اتیلن غرب طراحی شده است.

اما بله. نکته مورد اشاره برای صرفه اقتصادی طرح‌های پتروشیمی درست است، اما بسیاری از این طرح‌ها مصوبات سفرهای استانی است که به اجرا در خواهد آمد.

خوراک واحدهای پتروشیمی از عسلویه است، اما بقیه این طرح‌ها در استان خوزستان، پلیمر کرمانشاه و لرستان، میاندوآب، مهاباد، کردستان، گچساران، دهدشت، ممسنی و بروجرد که در خط اتیلن غرب تعریف شده است، قرار دارد.

بخشی از آن هم در مرکز کشور و در استان فارس قرار دارد؛ فیروزآباد، جهرم، داراب و فسا.

با توجه به بحث نیازمندی طرح‌های پتروشیمی به آب، برخی کارشناسان فنی و اقتصادی می‌گویند اجرای این طرح‌ها توجیه ندارد.

اولویت ما این است که طرح‌ها در کنار آب و نزدیک به محل تامین خوراک باشد، چون پتروشیمی صنعت آب بری است و نیز به مبادی صادراتی نزدیک‌تر است هزینه حمل آن هم کمتر است، اما بعضا با توجه به سیاست‌های دولت به خاطر محرومیت‌زدایی برخی طرح‌ها مثل خط غرب به دور از دسترسی آب تامین شده است، اما در بعضی نقاط مانند استان فارس که خط مرکزی است، خوراک اتان نزدیک است و مشکل آب نیز وجود داشت، اما با سدهایی که احداث شده آب هم تامین می‌شود.

برای توسعه طرح‌های آینده پیشنهاد دادیم حتما آب مورد نیاز آن باید تامین باشد تا طرح قابلیت اجرایی داشته باشد. نمونه آن طرح پتروشیمی چابهار است که مصوب شد در چابهار و لاوان و قشم متمرکز شود. چون هم خوراک آنجاست و هم نزدیک آب و دریا و مبادی صادراتی است. بعضی وقت‌ها مردم انتظاراتی دارند و دولت هم می‌خواهد به خاطر رفع محرومیت در استان‌ها و مناطق مرکزی طرح ایجاد کند، اما امکان اجرای آن سخت‌ است.

از جهت تامین منابع مالی طرح‌ها چه اقداماتی صورت گرفته؟ برای 14 طرحی که از قبل فاینانس شدند و جزو برنامه چهارم بودند بخشی  از آن از منابع داخلی و وزارت نفت و بخش عمده آن از فاینانس‌های خارجی تامین شده که مشکل در این زمینه وجود ندارد.

خارجی‌ها با توجه به شرایط تحریم به تعهداتشان عمل کردند؟

بله. طرح‌هایی که از قبل خارجی‌ها متعهد به تامین مالی آن شده‌ بودند، انجام شد.

برخی طرح‌ها نیز مانند پتروشیمی خرم‌آباد از صندوق ذخیره‌ ارزی سابق تامین اعتبار شده بود و مشکلی ندارد.

اشاره کردید منابع ملی طرح‌ها تامین می‌شود. منظورتان تا پایان سال جاری است؟

خیر. فاینانس طرح‌های قبلی دیده شده است. یک بخش آن مانند پتروشیمی اروند و کاویان و اتیلن گلایکول که در عسلویه طراحی‌شده، مانند اوره آمونیاک شیراز، پلیمر کرمانشاه، الفین سیزدهم همدان و... که فاینانس‌ها خارجی بودند الان در حال انجام هستند و مراحل آخر آن در حال طی شدن است.

با توجه شرایط تحریم آیا طرف‌های خارجی به تعهدات خود عمل کردند؟

بله. اکثر آنها تعهدات فاینانس خود را پرداختند و بازپرداخت آن هم در حال سررسید شدن است.

فاینانس‌کنندگان کشورهای غربی‌اند یا ‌آسیایی؟

تا به حال عمده فاینانسورها کشورهای اروپایی بودند. بانک‌های آلمان، فرانسه، ایتالیا و هلند تا زمانی که صندوق ذخیره ارزی بوده از آن بانک‌ها استفاده می‌شده و منابع آن تامین و قراردادها منعقد شده که در حال انجام است.

در حال حاضر به خاطر شرایط تحریم وضعیت استفاده از منابع داخلی برای توسعه طرح‌های پتروشیمی چگونه است؟

دسته اول طرح‌هایی هستند که قبلا فاینانس شدند و بدون مشکل جلو می‌روند، اما از امسال که صندوق توسعه ملی ایجاد شده با هماهنگی نهادها طرح‌هایی در قالب دسته دوم جلو می‌رود.

ما 12 طرح را به میزان سرمایه 4 میلیارد دلار به صندوق توسعه ملی معرفی کردیم که ابتدا اعتبار مورد نیاز بیش از 20 میلیارد دلار بود. اما با محدودیتی که گذاشتند فعلا 4 میلیارد دلار برای ما در نظر گرفته شده است برای 26 طرح دیگر قرارداد تجاری بستند که از طریق فاینانس خارجی تامین می‌شود حدود 11 میلیارد یورو برای این 26 طرح در نظر گرفته شده است.

که در برنامه پنجم قراردارد و برای بخشی از منابع از بانک‌ مرکزی تاییدیه گرفته و به‌ آن جهت فرستادیم.

بقیه هم در نوبت رسیدگی بانک مرکزی است و با دستور آقای رئیس‌جمهور قرار است سریع‌تر انجام شود.

لذا 16 طرح باقی می‌ماند که در حال عقد قرارداد است یا باید آنها را به فایناسوز خارجی معرفی کنیم و یا باید صبر کنیم پس از چند ماه (در اوایل سال آینده)‌ از منابع صندوق توسعه ملی برای آن استفاده کنیم.

توجه کنیم که براساس قانون اصلاح موادی از برنامه چهارم قرار بود وجه ناشی از 70 درصد طرح‌ها واگذار شده به بخش خصوصی برای توسعه به شرکت مادرتخصصی پتروشیمی برگردد، اما تاکنون این منابع برگشت داده نشده و بر این اساس پیشنهاد دادیم که اگر این منابع برگردد از آن طریق هم می‌شود بخشی از منابع مالی طرح‌های پتروشیمی را تامین کرد.

برای خرید لیسانس (دانش فنی)‌ پتروشیمی در شرایط تحریم، مشکلی وجود ندارد؟

این کار برای 15 طرح قبلی انجام شده و مشکلی نداشته است. در 26 طرح جدید هم خوشبختانه زود حرکت کردیم و باز هم مشکل نداشته‌ایم. لذا برای عمده طرح‌های پتروشیمی لیسانس مورد نظر اخذ شده است.

تعدادی از طرح‌هایمان مانده که هنوز به قرارداد تجاری نرسیده است. در آن طرح‌ها نیز توانستیم تحریم‌ها را دور بزنیم و از جایی فناوری مورد نظر را پیدا کنیم، اما باز هم تمرکز اصلی ما روی بحث پژوهش‌ و فناوری ایرانی و بومی است. در جاهایی توانستیم خودمان اقداماتی انجام دهیم، مثلا در بعضی تکنولوژی‌ها در زمینه MTP (تولید متانوتوپروپیلن)‌ که خودمان در ادامه پایلوت آن را انجام دادیم. اولین پایلوت را پیشتاز و بعدی را نیمه صنعتی می‌گویند، این‌ها در داخل کشور انجام شده و به موفقیت رسیده است.

این اقدامات در جهت قطع وابستگی به دانش فنی خارجی است؟

بله. هم دانش فنی و هم ساخت کاتالیست‌ها. ما به این سمت می‌رویم که بومی‌سازی صنعت پتروشیمی را انجام دهیم و وارد دانش فنی شویم. چون طرح‌های پتروشیمی به تکنولوژی روز وابسته است، این بحث دانش، بنیانی است و ما دانش‌محوری و دانش‌بنیانی را یکی دیگر از اهداف خود قرار داده‌ایم.

اگر بخواهیم واقعا موفق بوده و توسعه پایدار داشته باشیم باید دانش‌محور باشیم. شرکت پژوهش ـ فناوری ما امسال کارهای خوبی انجام داده و در منطقه ماهشهر 3 طرح‌ مالی ـ پژوهشی افتتاح شده است. یک طرح تبدیل متانول به پروپیلن است (MTP)‌ که هم فرآیند و هم کاتالیست‌اش هر دو ساخته شده و آماده و در حال عرضه است. یک شرکت خارجی نیز برای مشارکت در آن تقاضا داشته که الان در حال مذاکره‌اند.

کاربرد این طرح چیست؟

ما تعداد زیادی طرح متانول داریم و الان متانول صادر می‌شود. برای این که آن را در تهران نفروشیم، باید متانول را به پروپیلن تبدیل کنیم. پروپیلن از موادی است که در کشور کم یافت می‌شود.

این طرح در پایلوت و دمو که نیمه‌صنعتی است جواب داده، ولی باید اجرایی شود، تولید فعلی‌اش تجاری نیست و در حال مذاکره هستیم تا شرکتی به عنوان شرکت مهندسی باشد و مشتری هم وجود داشته باشد که همه این اقدامات صورت پذیرفته است. بخش‌های کاتالیست هم به همین شکل است؛ در پتروشیمی حجم و پتروشیمی مارون یک شرکت اروپایی کاتالیست را نمی‌داده، اما شرکت پژوهش ـ  فناوری ما این کاتالیست را تولید کرد که هم‌اکنون تجاری شده است.

این طرح‌هایی که اشاره کردید امسال انجام شده در راستای اهداف سال جهاد اقتصادی بوده است؟

هم در این راستاست و هم در راستای دانش‌محوری و دانش بنیانی است تا ان‌شاءالله در بخشی از آن که نیاز داریم بتوانیم صاحب تکنولوژی شده و از تکنولوژی خارجی بی‌نیاز شویم.

تحریم پتروشیمی و سهم کشورهایی که تحریم ما را دنبال کردند در بازار کشور چند درصد است؟به طور روشن فرانسه که سردمدار تحریم ایران است چه نقشی در بازار ما دارد؟

به نظر ما که تحریم‌ها اثری نداشت و نخواهد داشت. چند سال است که ما در پتروشیمی تکنولوژی‌ای را از فرانسه نگرفته‌ایم و محصول زیادی هم به آنها صادر نکرده‌ایم. لذا تحریم تلاشی است که به شکست منجر می‌شود و بیشتر جنبه سیاسی و تبلیغاتی دارد.

انگلیس، هلند، آلمان و ایتالیا چطور؟

با انگلیس هم کاری نداریم. با آلمان و ایتالیا یک مقدار کار می‌کنیم. به نظر ما اگر آنها از صنعت پتروشیمی ایران کنار بکشند خودشان ضرر بیشتری خواهند کرد.

ما در مجموع چند درصد از بازار پتروشیمی اروپا را در اختیار داریم؟

بسیار کم. ما عمدتا به سمت چین و خاورمیانه رفتیم و حضورمان در ترکیه و حوزه دریای مدیترانه کم است.

طبق آمار سال 2010، 22 درصد صادرات پتروشیمی ما به چین، 20 درصد به هند، 25 درصد خاورمیانه، 8 درصد آسیای جنوب شرقی، 14 درصد غرب آسیا و کل اروپا 9 درصد بوده است.

اروپا در بازار ما و در فروش محصول، تکنولوژی و تجهیزات پتروشیمی ما اثری ندارد. البته یکسری تجهیزات خاص مثل کمپرسورهای پیچیده و پیشرفته را از اروپا می‌خریم، اما با اقداماتی که وزیر نفت در بحث ساخت داخل انجام داد، به آن سمت می‌رویم که روی ساخت داخل که در چند سال اخیر پیشرفت خوبی داشته تمرکز کنیم.

آیا بازار اروپا برای ما کشش ندارد یا عدم حضور ما در آن بازار به خاطر شرایط تحریم است؟

مطمئنا بازار اروپا برای ما کشش دارد، اما الان چین اقتصاد دوم جهان و بازار اصلی همه‌جاست، به همین دلیل ما به سمت چین می‌رویم. چین غول مصرف پتروشیمی جهان است. مثلا در بحث اوره، هند یکی از بازارهای اصلی است. به خاطر جمعیت بالای این کشور می‌توان تا 10 میلیون تن نیز به آن صادر کرد. اقتصادهای نوظهور هم که به وجود آمده در حال حرکت به این سمت هستند و حرکت ما به سمت برزیل و آمریکای مرکزی و جنوبی است.

در چند سال اخیر در اروپا و آمریکا مشکل اقتصادی وجود داشت و مسائل اخیر هم در بازار ما اثر داشت.

به نظرم تحریم‌های اروپا روی صنعت پتروشیمی ایران اثری نخواهد داشت و اگر هم داشته باشد ما راهکارش را داریم. اگر برایمان سختی هم داشته باشد از این تحریم به عنوان یک فرصت استفاده می‌کنیم و می‌توانیم از امکانات داخل به عنوان زیرساختی در توسعه دانش‌‌محوری و بومی‌سازی تکنولوژی‌ها و ساخت داخل، استفاده کنیم. امکانات کشورمان چه از جهت نیروی انسانی و چه از جهت تجهیزات، مهندسی و مشاورها کمبودی ندارد.

از نظر تجهیزات و دانش فنی چند درصد نیاز صنعت پتروشیمی ایران باید از خارج تامین شود؟

به نظرم همین الان 75-70 درصد نیازها در داخل به راحتی قابل تامین است درست است که تاکنون عمدتا این نیاز از آلمان، ایتالیا، فرانسه و هلند تامین می‌شد. اما این طور نیست که فقط تامین نیاز ما از طریق اینها باشد. الان ما از شرکت‌های دیگری نیز بازدید کردیم که اگر بشود جوینت (مشارکت سرمایه‌ای) را برقرار کرد، می‌شود از آنها هم استفاده کرد. لذا اگر راهکارهای قانونی پیدا شود این‌کار به راحتی قابل انجام است.

باید مسائل قانونی و تامین منابع مالی حل شود که وزیر نفت بر آن تمرکز کرده و دستوراتی را نیز در این باره صادر کرده است.

در این شرکت هم مثل وزارت نفت ستاد تدابیر ویژه درست شده و هر دو هفته یکبار کمیته آن برگزار می‌شود. مباحث مربوط به تحریم‌ها را رصد می‌کنیم و متناسب با آن راهکار پیدا کرده و جلو می‌رویم و تاکنون مشکلی در این زمینه ایجاد نشده است زیرا تحریم در پتروشیمی بی‌تاثیر بوده است.

به جز بازار چین و هند، اولویت‌های صنعت پتروشیمی برای حضور در بازارهای بین‌المللی چیست؟

در حال ایجاد بازارهای جدید حتی در آمریکای مرکزی هستیم. بخاطر روابط سیاسی بهترمان با آن کشورها با وجود زیاد بودن کرایه و هزینه حمل درصدد ایجاد بازار هستیم. برزیل و جاهای دیگر نیاز به اوره دارند و ما هم به عنوان قطب تولیدکننده اوره مطرح خواهیم بود. لذا اگر در تناژ بالا صادرات انجام شود بحث هزینه حمل زیاد مطرح نمی‌شود.

در عراق هم بازار دارید؟ در کشورهای حاشیه خزر و آسیای میانه چطور؟

بله. ما در 15 کشور همسایه و منطقه همکاری پتروشیمی داریم.

در واقع مطالعه و مهندسی بازار پتروشیمی کشور براساس اولویت‌های روابط سیاسی تعریف شده است؟

یک مورد همین است، اما نیاز آن کشورها هم مهم است. ما در منطقه خاورمیانه بعد از عربستان مقام دوم را داریم و در سند چشم‌انداز دیده شده که باید تا سال 1404 از عربستان هم جلو بزنیم و به مقام اول برسیم. امکانات و فضای عربستان زیاد است و با تمام کشورهای خارجی ارتباط دارد. ما فضای کاری، محصولات و میزان صادرات عربستان را رصد می‌کنیم. این کشور با وجود مزایایی که از جهت روابط سیاسی با کشورهای دنیا دارد و مثل ما محدودیت مالی چندانی ندارد، موقعیتش بهتر است، اما قرار است ما از این کشور جلو بزنیم اگرچه که مقام دوم هم موقعیت کمی نیست.

قیمت بین‌المللی محصولات پتروشیمی تابع چیست؟

چون خوراک پتروشیمی از گاز و نفت است قیمتش تابع قیمت آنهاست، البته تابع رشد اقتصادی کشورها و جهان هست.

نرخ صادراتی در بازارهایی مثل چین با قیمت در بازار آمریکای لاتین متفاوت است؟

خیر، اگر هم باشد بخاطر هزینه حمل است. ما قیمت جهانی را با تلورانس کمی داریم.

عمده‌ترین محصول تولیدی و عمده‌ترین محصول صادراتی ما چیست؟

ما در محصولات عمده پتروشیمی 4/2 درصد سهم تولیدات جهانی را داریم. در خاورمیانه هم 5/24 درصد در سند چشم‌انداز در منطقه باید از عربستان جلو بزنیم و خودمان برآورد کردیم که باید به سهم 36 درصدی برسیم. در سهم جهانی از ارزش تولیدات هم تا افق 1404 باید حداقل به 6 درصد برسیم. ظرفیت متانول ما تا پایان سال گذشته 5 میلیون تن بوده در حالی که ظرفیت جهان 109 میلیون تن است و ما 5 درصد متانول جهان را تولید می‌کنیم. برنامه‌ریزی کردیم تا پایان برنامه پنجم این ظرفیت به 18 تا 19 درصد برسد.

در مورد تولید اوره هم به همین شکل عمل می‌شود. هم‌اکنون 3/4 میلیون تن اوره تولید می‌کنیم که قرار شد تا پایان برنامه پنجم به 15 میلیون تن برسیم.

همچنین 5 میلیون تن اتیلن تولید می‌کنیم که 4 درصد کل جهان است و در برنامه پنجم باید به آن 7 میلیون تن اضافه شود تا به حدود 13 میلیون تن برسیم.

سپس نوبت انواع پلی‌اتیلن‌هاست. هم‌اکنون حدود 4/3 میلیون تن از آن را تولید می‌کنیم که برنامه‌ریزی کرده‌ایم در برنامه پنجم، 5 میلیون تن به این ظرفیت اضافه شود.

LPG، پروپان و بوتان را هم داریم که در پتروشیمی پارس و بندر امام تولید می‌کنیم که حدود 3 میلیون تن است. اتیلن گلایکول‌ها، پروپیلن و پلی‌پروپیلن هر کدام را یک میلیون تن تولید می‌کنیم.

عمده محصول صادراتی پتروشیمی ما اوره و متانول است؟

عمده‌ترین محصول صادراتی متانول است که بخش زیادی از آن صادر می‌شود. پلی‌اتیلن، اتیلن گلایکول و LPG (پروپان و بوتان) هم عمدتا برای صادرات است. برای صادرات اوره از سال گذشته شروع کردیم که با توجه به بحث خودکفایی اوره از پارسال صادرات آن شروع شد. امسال هم توانستیم 2/1 میلیون تن اوره صادر کنیم.

وضعیت بازار داخلی برای محصولات پتروشیمی چگونه است؟

اگر مسائل بورس، منابع مالی و سرمایه‌گذاری حل شود محصولات‌مان بازار مصرفی بسیار خوبی در داخل خواهد داشت. بجای این که نیمه‌خام فروشی کرده و متانول و پلی‌پروپیلن صادر کنیم، ‌می‌توانیم در داخل زنجیره ارزش را ادامه دهیم.

منظورتان از مشکلات بورسی، قیمت‌هاست؟

بله. اگر این مسائل حل شود صنایعی که در اتوبوس‌سازی، نساجی، رنگ و ... داریم می‌تواند رشد پیدا کند و به جای خام‌فروشی و فروش محصولات نیمه‌نهایی روی محصول نهایی تمرکز خواهیم کرد.

ما باید صنایع تکمیلی را رشد و توسعه دهیم چون آب، سرمایه و تکنولوژی کمتری می‌خواهد و بیشتر اشتغال ایجاد می‌کند. اگر این بخش توسعه پیدا کند مصرف داخل هم زیاد می‌شود و ما به جای صادر کردن این محصولات نیمه‌کاره می‌توانیم به سمت صادر کردن محصول نهایی برویم که ارزش افزوده بالاتری دارد.

تاثیر هدفمندی یارانه‌ها در اقتصاد پتروشیمی چه بوده است؟

هدفمندی یارانه‌ها در قیمت خوراک پتروشیمی اثر داشته است. در پتروشیمی خوراک نقش اصلی را دارد و بین 50 تا 80 درصد هزینه تمام شده محصولات پتروشیمی به خوراک برمی‌گردد. بهای محصولاتی مثل آروماتیک‌ها تا 80 درصد به قیمت خوراک وابسته است.

با تغییری که اعمال شد و قرار شد قیمت‌ها تا مدتی ثابت بماند به نظرم می‌تواند خوب باشد و نقش منفی نخواهد داشت. بقیه مسائلش هم به تورم و اضافه حقوق و دستمزد نیروی انسانی و افزایش سرویس‌های جانبی مثل آب و برق برمی‌گردد. طبیعتا صنعت پتروشیمی باید خودش را با تکنولوژی روز، مدیریت صحیح، کاهش هزینه‌های غیرضروری و ... وفق دهد.

هنوز هم تولید بنزین پایه را در پتروشیمی‌ها دارید؟

اگر زمانی شرکت ملی، پالایش و پخش نیاز داشته باشد باز هم تولید بنزین در پتروشیمی‌ها می‌تواند انجام شود.

در 30 سال گذشته با توجه به نیاز کشور و تحریم بنزین، در فرآیندهای تولید تغییر کوچکی دادیم و به جای این که محصولات آروماتیک تولید کنیم به سمت خودکفایی در تولید بنزین رفتیم.

اما هم‌اکنون به حالت نرمال برگشتیم و موقعی که شرکت ملی پخش نیاز دارد می‌گوید و ما باز هم شروع به تولید بنزین خواهیم کرد.

برای تولید تنوع محصولات پتروشیمی چه اقداماتی انجام داده‌اید؟

تنوع محصولات به زنجیره ارزش برمی‌گردد. قبلا شمار محصولات ما 25 تا 30 محصول بود. با تدوین برنامه ششم 2 بحث اصلی وجود دارد؛ یکی بازار است که باید شاخص‌های کلیدی بازار جواب داده شود و شما باید برای محصولاتتان متقاضی داشته باشید و دیگری بحث اقتصاد است. طرح پتروشیمی باید اقتصادی باشد. ما نباید ضرر کنیم. الان تنوع محصول ما به 87 عدد رسیده و ما حداقل 202 محصول را بررسی کردیم که البته بعضی از آنها به صرفه نبود، اما در برنامه ششم هدفگذاری کردیم که از 30 تا 32 محصول به 87 محصول تنوع تولید پیدا کنیم.

زیبا اسماعیلی / گروه اقتصاد