این خانه‌های لاجوردی با همه کتاب‌هایشان

سر رشته این حرف‌ها را که بگیری و جلو بروی، آن وقت پاسخ این پرسش را پیدا می‌کنی که چرا از حدود 6 سال پیش تا امروز، بودجه ارسال کتاب به کتابخانه‌های مساجد سراسر کشور در کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد از حدود 200 میلیون تومان به متوسط 4 میلیارد تومان در سال رسیده است.

چکیده همه این حرف‌ها می‌شود نقل قول یکی از همان مسجدی‌ها که می‌گوید «از شبستان مسجد می‌شود به کتابخانه‌اش هم رفت و مهم‌تر این است که از کتابخانه هم می‌شود به شبستان رسید...»

فکر می‌کنید شروع گزارشی متفاوت از کتابخانه‌های مساجد باید چطور باشد؟ می‌شود این گزارش را از آمارها شروع کنیم یا با ماجرای آیت‌الله مکارم شیرازی و پرسش عجیب‌شان از مشاور وزیر ارشاد یا اصلا داستان را به عقب برگردانیم تا سال 1371 که شورای عالی انقلاب فرهنگی طی مصوبه 302، وزارت ارشاد را موظف کرد در کنار مساجدی که آمادگی دارند، پاتوق‌های فرهنگی راه بیندازند و کتابخانه‌های مساجد هم جزئی از آن پاتوق‌های فرهنگی به حساب بیایند و حق پیشرفت و تجهیز داشته باشند یا... .

اما ما، حرف‌های مان را از زیر زمین مسجد فرشته اصفهان شروع می‌کنیم که در آن پسری، هر روز به طور متوسط 6 ساعت در کتابخانه‌اش، افتخاری کار می‌کند و وقتی حجت الاسلام حمید رضا ارباب سلیمانی، دبیر ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون فرهنگی ـ هنری مساجد کشور از او پرسید چرا باید در مقطع کارشناسی ارشد هر روز 6 ساعت از وقتش را صرف کتابداری در کتابخانه مسجد کند لبخند زد و با لهجه شیرین اصفهانی گفت: «من با کتاب‌های همین کتابخانه دانشگاهی شدم. با خدا عهده کرده بودم اگر قبول شوم، اینجا خدمت کنم.»

خاطره‌ها که کم نیستند، فقط آن جوان کم حرف اصفهانی نیست که از کتابخانه مسجد به دانشگاه رفته است. ارباب سلیمانی همین چند وقت پیش وقتی به یکی از روستاهای دور افتاده در بوشهر رفته هم، کرور کرور مردمی را دیده که می‌آمده اند و با همان خونگرمی دوست داشتنی جنوبی ها، دست می‌داده‌اند، روبوسی می‌کرده‌اند و از او و همراهانش تشکر می‌کرده‌اند. حاجی هم اول متوجه نشده دلیل تشکرها چیست، اما بعد اهالی تعریف کرده‌اند به لطف کتاب‌های کمک درسی کتابخانه کوچک مسجدشان، خیلی از بچه‌های بی‌بضاعت روستا، حالا در دانشگاه‌های معتبر کشور درس می‌خوانند.

معمولا وقتی حرف از کتابخانه مساجد می‌شود نخستین تصور هر شنونده‌ای، مجموعه‌ای از کتاب‌های مذهبی ورق ورق شده و کهنه است که کنار هم در قفسه چوبی کوچکی گوشه شبستانی چیده شده‌اند، اما وقتی ما از کتابخانه مساجد حرف می‌زنیم منظورمان یک مجموعه بسیار بزرگ از انواع کتاب‌های دینی، ادبی، دانشگاهی و بخصوص کمک درسی است!

برای این که سر در بیاورید فراوانی موضوعی کتابخانه‌های مساجد کشور از چه قرار است ابتدا به پیش زمینه‌ای درباره آمار این کتابخانه‌ها و کتاب‌هایشان نیاز دارید.

آن مصوبه وزارت ارشاد که پیشتر درباره‌اش گفتیم یادتان هست؟ همان که دستور گسترش کانون‌های فرهنگی مساجد را صادر کرد و باعث شد این کانون‌ها، کتابخانه‌های مساجد را نیز در زمره پاتوق‌های فرهنگی به حساب بیاورند و آنها را تجهیز کنند.

کشور ما 70 هزار مسجد دارد که بر اساس آمارهای ارائه شده از سوی کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد از این تعداد 4029 مسجد، کتابخانه مخزن دار و 5000 مسجد کتابخانه باز دارند که تا پایان امسال به 6000 باب می‌رسد. حال اگر تصور کنیم ممکن است در نقاطی از کشور کتابخانه‌هایی نیز وجود داشته باشند که زیر نظر این ستاد نباشند می‌شود تقریبا تخمین زد که از هر هفت مسجد، یکی به کتابخانه مجهز است.

مجموعه این کتابخانه ها، حدود 12 میلیون و 900 هزار جلد کتاب دارند. بخشی از این کتاب‌ها اهدایی هستند و آمارها نشان می‌دهند این نوع کتاب‌ها طی سال‌های 71 تا 84 فقط 6 درصد از حجم کلی کتابخانه‌ها را تشکیل می‌داده اند و از سال 84 تا امروز این رقم به 94 درصد رسیده است.

ما هم مثل شما با اصطلاح کتابخانه‌های باز غریبه‌ایم؛ آن‌طور که ارباب سلیمانی می‌گوید با توجه به این که معماری برخی مساجد برای کتابخانه طراحی نشده است شبستان‌های برخی مساجد به قفسه‌هایی برای کتاب مجهز شده اند که در هر کدام دست‌کم 500 جلد کتاب و قرآن گذاشته شده است.

جالب است بدانید حدود 6 سال پیش‌،‌ کتابخانه بازی در کشور وجود نداشت و البته تعداد کتابخانه‌های مخزن‌دار هم 1275 باب بود.

کتابخانه‌های مساجد کشورمان هم اکنون حدود یک میلیون و 126 هزار نفر عضو دارند. هرچند تعداد کتابخانه‌های مساجد در 6 سال گذشته رشدی چشمگیر داشته است، اما هنوز هم به خیال خیلی‌ها این رقم می‌تواند بیشتر باشد. با این حال دبیر ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد در این زمینه توضیح می‌دهد: گرچه بر اساس شعار «هر مسجد، یک کتابخانه» کار می‌کنیم، قبول کنید دایر کردن کتابخانه در هر مسجدی زیر نظر امام جماعت مسجد است و فقط در صورتی که امام جماعتی تایید کند مسجدش به کتابخانه نیاز دارد ما می‌توانیم دست به کار ‌شویم.

گفته‌های ارباب سلیمانی به این معناست که اگر مشارکت مردم نباشد کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد هم کتابخانه‌ای نخواهند داشت.

از سوی دیگر، به گفته این مسوول خیلی از مساجد فصلی اند و فقط در ایام خاصی از سال در مناطق دور افتاده برای به جا آوردن برخی مناسک باز می‌شوند و سپس ممکن است تا سال بعد بسته بمانند.

یادتان هست از فراوانی موضوعی کتاب‌های موجود در کتابخانه‌های مساجد گفتیم و اصلا بهانه روایت همه آمارها این بود که شمایی کلی از وضعیت کتابخانه‌های مساجد را در اختیارتان بگذاریم؟ بر اساس گفته‌های ارباب سلیمانی، ستاد عالی کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد هر سال حدود 4 میلیارد تومان کتاب را به مساجد سراسر کشور می‌فرستد که 30 درصد آنها کتاب‌های کمک درسی و کمک آموزشی در مقاطع مختلف تحصیلی، 25 ـ 20 درصد کتاب‌های دینی، 10 ـ 5 درصد کتاب‌های ویژه کودکان و نوجوانان و باقیمانده کتاب‌های علمی و هنری هستند.

چرا ستاد عالی کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد به فکر ارسال کتاب‌های کمک درسی به مساجد افتادند؟ پاسخ ما را ارباب سلیمانی در قالب خاطره‌ای جالب از آیت‌الله مکارم شیرازی می‌دهد.

ماجرای این تصمیم از دیدار دبیر ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد با آیت‌الله مکارم شیرازی آغاز می‌شود طبیعتا وقتی کسی به دیدار مرجع تقلیدی می‌رود انتظار دارد او سر صحبت را با گفتن چیزی درباره مسائل شرعی باز کند اما آیت الله مکارم شیرازی از این قاعده تبعیت نکرد و از ارباب سلیمانی پرسید «چرا لابه‌لای کتاب‌هایی که برای کتابخانه‌های مساجد ارسال می‌کنید کتاب‌های کمک درسی نمی‌فرستید؟! » و وقتی تعجب دبیر ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد را دید برایش توضیح داد مدتی است برای 3 مسجد در قم کتاب‌های کمک درسی ارسال می‌کند و به واسطه این کتاب‌ها، تعداد جوان‌های مسجدی بیشتر شده است.

همان روز ارباب سلیمانی به یکی از آن مساجد سر زد و دید هنوز اذان نگفته، مسجد از جوانانی که آمده بودند نماز را به جماعت برگزار کنند، پر شده است. نه این که خیال کنید مسوولان مسجد، شرط گذاشته بودند آنها که قصد دارند از کتاب‌های کمک درسی استفاده کنند باید حتما در نماز جماعت هم شرکت کنند، ماجرا فقط این بود که رفت و آمد جوان‌ها به کتابخانه مسجد، آنها را با شبستان و نماز جماعت هایش هم عجین کرده بود.

از سوی دیگر، ارسال کتاب‌های کمک درسی به مساجد، آن طور که ارباب سلیمانی می‌گوید سبب رعایت عدالت علمی در ورود به دانشگاه‌ها می‌شود. وقتی از او می‌پرسیم آیا آنها محدودیت خاصی در خرید کتاب‌هایی با موضوعات ادبی و علمی و هنری ندارند، لبخند می‌زند و به یک ضرب‌المثل و توضیحی کوتاه بسنده می‌کند: «سعی ما این است گوشواره و گوش به هم بیایند. ما به تنوع موضوعی اهمیت می‌دهیم به شرطی که حریم مسجد رعایت شود.»

به نظرتان یک میلیون 216 هزار نفر عضو در کتابخانه‌های مساجد برای کشوری مذهبی که دست‌کم 72 میلیون نفر جمعیت دارد، اندک نیست؟ مشاور وزیر ارشاد البته این تعداد را اندک نمی‌بیند، اما با ما موافق است که این رقم قابلیت بیشتر شدن را دارد.

او درباره این که چرا استقبال از کتابخانه‌های مساجد هنوز به افزایشی که آنها انتظار دارند نرسیده است می‌گوید: مساجد ما هم هنوز شأن واقعی‌شان را پیدا نکرده‌اند بنابراین کتابخانه‌ها هم که جزئی از مساجد به حساب می‌آیند هنوز به جایگاه واقعی‌شان نرسیده‌اند. نمی‌شود که مسجد‌ها رونق نداشته باشند و کتابخانه‌هایشان شلوغ باشد.

ارباب سلیمانی نکته مهم دیگر را در جذب جوان‌ها به کتابخانه‌های مساجد، رفتار شایسته اهالی مسجد با آنها می‌داند، او هم مثل ما اعتقاد دارد گاهی یک رفتار نامناسب، رفیقی مشتاق را از مسجد می‌گیرد و گاهی هم لبخندی محبت‌آمیز باعث می‌شود راه جوانی، از کوچه کج شود تا کتابخانه مسجد و شبستانش.

آوید طالبیان / جام جم