رادیو و اشاعه فرهنگ کتابخوانی

کتاب و کتابخوانی، هنوز در میان مخاطبان و علاقه‌مندان به مطالعه و تحقیق، جایگاه ویژه خود را دارد و بخشی از سبد فرهنگی را به خود اختصاص می‌دهد. گزارشی که درپی می‌آید، درباره نقش رسانه رادیو در اشاعه فرهنگ کتابخوانی است.

در 6 ماهه نخست سال 1390رادیو ایران به عنوان رادیوی مادر با 17 عنوان برنامه و 33688 دقیقه از مشکلات حوزه نشر گزارش تهیه و با دست‌اندرکاران انتشار کتاب گفت‌وگو کرده است. گفت‌وگو با نویسندگان و ناشران و آسیب‌شناسی حوزه نشر، معرفی کتاب در حوزه‌ها و موضوعات مختلف، معرفی کتاب‌هایی در حوزه دفاع مقدس، خانواده و اجتماع و معرفی 3 عنوان کتاب به صورت هفتگی از دیگر موضوعات این شبکه رادیویی بوده است.

رادیو جوان با 6 عنوان برنامه و 8372 دقیقه با هدف آگاهی بخشی به جوانان، ضرورت و اهمیت مطالعه و کتابخوانی در جامعه را یادآور شده است. معرفی کتاب در زمینه‌های مختلف مذهبی، اجتماعی و ادبی، هنری و بررسی راهکارهای افزایش سرانه مطالعه در کشور با حضور مسوولان امر از دیگر موضوعات مرتبط با کتاب در این شبکه رادیویی است.

رادیو صدای آشنا هم با 17 عنوان برنامه و 28184 دقیقه به آخرین اخبار و اطلاعات حوزه نشر در ایران و جهان پرداخته و با پژوهشگران و متخصصان حوزه‌های مختلف اندیشه و فرهنگ گفت‌وگو کرده است. بررسی آخرین پژوهش‌های صورت گرفته در حوزه قرآن و علوم قرآنی، ترغیب مخاطبان به خواندن برخی آثار مرتبط با موضوع انتظار و مهدویت و خوانش داستان‌های کوتاه فارسی با حضور نویسندگان مطرح و معرفی مفاخر ایران در حوزه‌های مختلف اندیشه از دیگر کارهای صورت گرفته در این رادیوست.

رادیو سلامت نیز با یک عنوان برنامه شرح مختصری از کتاب‌های مرجع پزشکی که از طرف کارشناسان مجرب شبکه و شورای کتاب معاونت معرفی می‌شوند، ارائه می‌کند.

رادیو تهران با 17 عنوان و 64790 دقیقه به معرفی کتاب‌های مذهبی، داستان، شعر و تازه‌های نظم و نثر فارسی و بررسی وضعیت توزیع و انتشار کتاب در شهرستان تهران و بررسی موشکافانه سرانه کتابخوانی در جامعه را دستمایه کار قرار داده است. طرح مسابقات متعدد به منظور تشویق مخاطبان به کتابخوانی، نگاهی گذرا، اما موثر بر آثار ستارگان ادب و هنر ایران زمین و معرفی کتاب‌های مربوط به خانه و خانواده از دیگر فعالیت‌های این شبکه رادیویی است.رادیو پیام با یک عنوان برنامه به ارائه جملاتی نغز و حکیمانه، اهمیت مطالعه در جامعه را مورد تاکید قرار داده است.

ایران‌صدا نیز با 7 عنوان برنامه و 19235 دقیقه به ارائه موضوعات علمی‌ و ورزشی، داستان‌های طنز معاصر ایران و جهان می‌پردازد. بارگذاری فایل‌های صوتی، مضامین مرتبط با اقتصاد ایران اسلامی، روابط با کشورهای همسایه و مجموعه‌ای از خاطرات ارزشمند مقام معظم رهبری در خصوص کتاب، فایل‌های صوتی و گویای کتاب با موضوعات متنوع و ارائه کتاب‌های گویا از دیگر اقدامات این شبکه رادیویی محسوب می‌شود.

رادیو فرهنگ با 10 عنوان برنامه و 28750دقیقه توانسته است شنوندگان را به مطالعه از طریق بازخوانی داستان‌های کوتاه ایران و جهان ترغیب کند. تدبر در شاهنامه و بررسی سیر تاریخ ادبی ایران زمین، میزگردهای فرهنگی و خوانش داستان‌های کهن ایران و جهان و بررسی سیر تحول فلسفه در ایران و جهان از دیگر موضوعات مرتبط با کتاب است.

رادیو معارف با 17 عنوان برنامه و 43680 دقیقه کتاب‌های مناسب اعتقادی و دینی را معرفی می‌کند. تاکید بر ارتقای فرهنگ مطالعه در خانواده و جامعه، معرفی کتب مرتبط با شرح و احادیث نبوی، معرفی مطالعه و پژوهش به عنوان ارکان جامعه عقل محور و ترویج کتاب‌هایی با موضوع اخلاق ائمه معصومین (ع) از دیگر موضوعات این شبکه رادیویی در 6 ماهه نخست سال بوده است.

رادیو البرز نیز با 7 عنوان برنامه و 10548 دقیقه کتاب‌هایی را که برای کودکان و نوجوانان مناسب است، معرفی می‌کند. خواندن بخش‌هایی از این کتاب‌ها، ترغیب به خواندن کتاب با بخش‌های برنامه‌ای مسابقه محور، تشویق به خواندن کتاب‌هایی با محوریت معارف اسلامی‌ و دینی، ضرورت ترویج فرهنگ کتابخوانی در خانواده‌ها و معرفی کتاب‌هایی با توجه به گروه‌های سنی متفاوت از دیگر اقدامات این شبکه در این زمینه محسوب می‌شود.

همچنین رادیو گفت‌وگو با 4 عنوان برنامه و 9360 دقیقه به تطبیق ادبیات ایران و جهان و نقد و بررسی آن می‌پردازد. بررسی و ارزیابی کتاب‌هایی که تازه منتشر شده‌اند، تهیه گزارش‌هایی برای آشنا کردن مخاطب با حوزه نشر و انتشار، بررسی فقدان سرانه مطالعه مطلوب در کشور و معرفی کتاب‌های ارزشمند ایران و جهان متناسب با طیف‌های گوناگون مخاطبان از دیگر موضوعات اشاعه فرهنگ کتاب و کتابخوانی در این شبکه رادیویی است.

رادیو اقتصاد با 4عنوان برنامه و 6500 دقیقه به تبیین ضرورت‌های نهادینه شدن فرهنگ مطالعه به عنوان یکی از اهرم‌های دستیابی به جامعه توسعه‌یافته پرداخته است. معرفی کتاب‌هایی در حوزه مدیریت منابع انسانی و شاخه‌های مرتبط با آن و معرفی تازه‌های نشر در حوزه تجارت و اقتصاد از دیگر اقدامات این رادیو در 6 ماهه اول سال بوده است.

جواد محقق، عضو شورای کتاب رادیو می‌گوید: «رادیو به طرق مختلف می‌تواند به مقوله کتاب بپردازد. یکی از آنها معرفی کتاب‌های تازه چاپ است و دیگری نقد و بررسی کتاب‌های مهم پرتیراژ و پر مخاطب و کتاب‌های ضروری، جدی ولی کم مخاطب! که در هر سه شاخه‌ای که بدان اشاره شد، می‌شود کتاب‌ها را با حضور پدید آورنده یعنی نویسنده، مولف و پژوهشگر و مترجم، مورد نقد و بررسی و تحلیل قرار داد. بویژه در مناسبت‌های ملی و مذهبی این مقوله می‌تواند پررنگ‌تر باشد.»

محقق ادامه می‌دهد:‌ «طبقه‌بندی و سطح‌بندی کتاب‌های یاد شده با توجه به مخاطبان برنامه‌های پرمخاطب اعم از کودک و نوجوان یا بزرگسال از لحاظ سنی یا طبقات مختلف اجتماعی و عام مردم می‌تواند کتاب‌های فراوانی را به این عرصه اضافه کند. یعنی همان طوری که برنامه‌ساز در برنامه نخبگان سراغ کتاب‌های سنگین و پرمحتوا می‌رود، در برنامه‌هایی که مخاطب عام دارد نیز باید در همان زمینه‌ها، فضایی را برای کتاب‌های عامه‌پسند مربوط باز کند و با نقد و تحلیل، سطح مخاطب را در زمینه کتابخوانی و کتاب‌شناسی ارتقا ببخشد.»

وقتی از عضو شورای کتاب رادیو درباره معایب و محاسن برنامه‌هایی رادیویی که در موضوع «کتاب» هستند، می‌پرسم، برایم می‌گوید: «اگر ما برنامه خاصی را برای معرفی کتاب تهیه کنیم، ضمن فوایدی که دارد، این عیب را هم خواهد داشت که بقیه برنامه‌ها از پرداختن به مقوله کتاب پرهیز کنند و بخش اعظمی‌ از نیازمندان به کتاب از اطلاع‌رسانی آن محروم بمانند. به همین دلیل ضمن اعتقاد به داشتن یک برنامه و شبکه خاص «کتاب» معتقدم که همه برنامه‌ها و برنامه‌سازان باید بر اساس سطح مخاطب و نوع برنامه به معرفی و نقد و بررسی کتاب‌های مرتبط با موضوع و مخاطبان خودشان بپردازند تا هیچ برنامه‌ای بدون معرفی کتاب برای مخاطب وجود نداشته باشد.»

محسن پرویز یکی دیگر از اعضای شورای کتاب رادیو 99 با اشاره به این‌که رادیو نسبت به تلویزیون بهتر به مساله کتاب می‌پردازد، می‌گوید: «در رسانه رادیو مطالب بسیاری در خصوص موضوعات مرتبط با حوزه کتاب مطرح می‌شود، ولی منتها میزان ساماندهی این مساله و این‌که چقدر بر مبنای برنامه تنظیم شده و نظام‌مند هست، باید بررسی شود.»

این کارشناس ادامه می‌دهد: «استنباط می‌شود تهیه‌کننده‌ها بر اساس نظرها و سلایق خودشان، برنامه‌سازی می‌کنند و این برنامه‌سازی خیلی منظم و در یک خط سیر خوب که بخواهد منجر به گسترش کتابخوانی شود، به نظر نمی‌رسد و اگر وجود داشته باشد، به گونه‌ای نیست که قابل ملاحظه باشد.»

پرویز تصریح می‌کند: «چنانچه بخواهیم شنوندگان رادیو را به مساله «کتاب و کتابخوانی» علاقه‌مند کنیم، باید برنامه‌های تهیه شده در این رسانه، افق مشخصی داشته باشند. به طور مثال برنامه‌ساز با علم به این‌که مخاطب رادیو جوان، با دیگر شبکه‌های رادیویی متفاوت است، باید کتاب‌هایی را معرفی کند که احتیاج او را مرتفع سازد، چرا که جوانان علاقه‌مند به خواندن آثاری چون رمان و شعر هستند؛ در صورتی که مخاطبان رادیو فرهنگ پیگیر کتب اندیشه‌ای هستند.»

او معرفی کتب برگزیده، مصاحبه رادیویی با نویسنده و خالق کتاب، خواندن چند صفحه از کتاب و انعکاس جلسات نقد کتاب را از راه‌های ترغیب شنوندگان به مساله کتاب می‌داند.

پرویز به ایده جالب رادیو نمایش اشاره می‌کند که در ابتدای نمایش، نام نویسنده کتابی که اثر نمایشی از آن نوشته شده است، برده می‌شود و می‌گوید: «وقتی اسم نویسنده داستان خوانده می‌شود، برای او تشویقی محسوب می‌گردد که بهتر است مشخصات کتاب و این‌که از چه جایی می‌شود آن را تهیه کرد نیز بیان شود تا شنونده‌ای که از شنیدن نمایش ترغیب به خواندن آن شده است برای تهیه آن با مشکلی روبه‌رو نشود.»

زهره زمانی / جام جم