آفتاب مشرقی

این محقق بزرگ کتاب‌های بسیاری در زمینه جغرافیا، ریاضیات، نجوم و ... تالیف و ترجمه کرده است و مورخ دقیقی بود که بسیار زودتر از این‌که فرانسیس بیکن روش علمی را به کار ببرد استفاده از روش علمی را در تالیف آثار و ثبت یافته‌های خود مورد توجه قرار داده بود.

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد ابوریحان بیرونی در مقایسه با دیگر دانشمندان بزرگ ایرانی، این است که به تمامی رشته‌های علمی دانشگاهی نظیر تاریخ، ادبیات،‌ ریاضی، هندسه، فلسفه و ستاره‌شناسی تسلط داشت، سراسر زندگی ابوریحان در پژوهش، سفر و تحقیق در زمینه‌های مختلف خلاصه می‌شود. به کار گرفتن روش‌های تجربی در علوم از نوآوری‌های این دانشمند بزرگ ایرانی است. او بر این باور بود که هرگونه استدلال علمی مستلزم انجام آزمونی برای اثبات درستی یا نادرستی این استدلال است.

مجموعه مطالعات ابوریحان در زمینه دانش نورشناسی و بویژه ساختار نور در کتاب در علم مناظر به ثبت رسیده است. او موفق شد براساس روش‌ علمی برابری و ترازمندی خط در سطح دریاها و آب‌های زیرزمینی را نسبت به سطح زمین در کانون‌های مختلف اندازه‌گیری کرده و همچنین اندازه سطح زمین را نیز به دست آورد. ابوریحان در بخشی از کتاب اسطرلابات که از جمله آثار ارزشمند اوست معادله‌هایی را برای اندازه‌گیری نیمکره زمین ارائه کرده است که این معادلات در کتاب‌های مختلف نوشته شده توسط دانشمندان غربی به نام ابوریحان به ثبت رسیده است. ابوریحان نخستین فردی است که در زمینه علم جغرافیا به تحقیق و مطالعه پرداخت. او در زمینه نقشه‌برداری از روش‌های ابداعی منحصر به فردی که مبتنی بر تلفیق علوم ریاضی و هندسی بود، بهره‌ می‌گرفت. صدها سال پیش از این‌که نیوتن از نیروی جاذبه صحبت کند ابوریحان از وجود نیرویی در مرکز زمین سخن گفته بود که اشیا را به خود جذب کرده و مانع پرتاب اشیا به فضا در حین حرکت زمین می‌شود. علاوه بر این، او پیش از کپلر، نیوتن و کپرنیک از گردش سالانه زمین به دور خورشید، گرد بودن زمین و گردش زمین به دور خود صحبت کرده بود. ابوریحان بیرونی که بزرگ‌ترین نابغه روزگار است روش تصاعد هندسی را پیدا کرد،‌ شعاع دایره زمین را اندازه‌گیری کرد و به‌رغم در اختیار نداشتن ابزارهای اندازه‌گیری امروزی شیب مدار خورشید در برابر سطح استوا را نیز با دقت محاسبه کرد و به همین علت است که گفته می‌شود ابوریحان بیرونی، دانشمند امروز است.

ام‌البنین خانوردی