راز معماری اسلامی برنده نوبل شیمی شد

جایزه نوبل شیمی 2011 که امسال در سومین روز هفته نوبل اعلام شد، 1/5 میلیون دلار ارزش دارد و بر خلاف جوایز نوبل فیزیک و پزشکی امسال که هر کدام بین 3دانشمند تقسیم شدند تنها به یک دانشمند اهدا شد.

نکته جالب اینجاست که در میان حدس و گمان‌های مختلف از جمله فهرست برندگان احتمالی موسسه تامسون رویترز که 10 روز قبل از هفته نوبل ارائه شده بود، اثری از اسم برنده نوبل شیمی امسال وجود نداشت. در واقع تا قبل از اعلام برنده نهایی امسال، براساس پیش‌بینی و گمانه‌زنی‌های مختلف علاقمندان علم شیمی منتظر بودند تا از میان 3 گزینه اصلی یعنی ویلیام مورنر، ‌آلن براد و ریچارد زیر، حداقل یک نفر به عنوان برنده نهائی انتخاب شود، اما رای نهایی کمیته نوبل در انتخاب دانیل شِشمن (Daniel shechtman)، استاد شیمی 70 ساله انستیتو فناوری تکنیون، همه را متعجب کرد.

علم کریستال‌شناسی به مطالعه ساختار 3 بعدی کریستال‌ها می‌پردازد و نه تنها انواع ساختار و الگوهای تکرار شونده آنها را شناسایی می‌کند بلکه می‌تواند پیش‌بینی کند که چه الگوهایی ممکن یا ناممکن است. به عبارت دیگر، چه کریستال‌هایی امکان تشکیل شدن دارد. اما برنده نوبل شیمی امسال که دانشیار آزمایشگاه AMES وزارت انرژی آمریکا و استاد علوم مواد در دانشگاه ایالتی آیووا است چند سال پیش (در سال 1984) به کمک همکارانش موفق به کشف بزرگی در دنیای کریستال‌ها شد. آرایشی جدیدی که او در یافته جدید خود مشاهده کرد از نظر تئوری غیرممکن بود و به همین دلیل برای اثبات آنچه به دست آورده بود و در عین حال برای تغییر باورهای پذیرفته‌شده علم شیمی نبردی جدی را آغاز کرد. تلاش‌های شِشمن در نهایت باعث شد تا ترکیباتی که به عنوان شبه‌کریستال نامگذاری شدند به دنیای شیمی وارد شوند.

بطورکلی ترتیب قرار گرفتن اتم‌ها و مولکول‌ها در شبه‌کریستال‌ها به گونه‌ای است که با هیچ یک از الگوهای شناخته شده کریستالی مطابقت ندارد و در واقع برخلاف کریستال‌های شناخته شده فاقد نظم و تقارن دقیق هستند. نکته جالب اینجاست که اگرچه از کشف شبه‌کریستال‌ها بیش از چند سال نمی‌گذرد، اما الگوهای شگفت‌انگیز کاشی‌کاری‌ها و موزاییک‌های دوره اسلامی هم در واقع برپایه شبه‌کریستال‌ها یا کریستال‌واره‌هایی است که در مقیاس اتمی بازتولید شده‌اند. الگوهایی منظم که هرگز خودشان را تکرار نمی‌کنند.