جوانان از ‌صحنه کشاورزی کنار می‌روند

البته انتقال دانش از پدر به فرزند در گذشته بسیار پررنگ‌تر از اکنون بود. این مورد نه‌تنها در رونق کشاورزی در آن زمان تاثیر بسزایی داشت بلکه تجربیات افراد مسن خانواده در امر کشاورزی نیز نسل به نسل همراه با زمین‌های کشاورزی از پدر به فرزند منتقل می‌شد و میانگین سنی نیروی کار نیز در این بخش همواره ثابت بود. با نگاهی به سال‌های گذشته تاکنون می‌توان به این نتیجه رسید که در کشور ما فرسایش نیروی انسانی خصوصا در بخش کشاورزی شدت یافته و این مساله به شکل دلزدگی افراد از محیط کار کشاورزی و روستا، عدم تمایل به بالابردن کمیت و کیفیت محصولات کشاورزی و در پیشرفته‌ترین حالت خود به شکل مهاجرت نیروی کار جوان از روستا مشاهده می‌شود.

به گفته کارشناسان بخش کشاورزی، عوامل موثر در رانش نیروی انسانی از بخش کشاورزی، 2 گروه هستند. یکی عوامل طبیعی فرسایش شامل کاهش تدریجی توان فکری و جسمی انسان و حوادث قهری که بعضا قابل پیش‌بینی یا حتی قابل کنترل نیستند و دیگری عوامل ساخت بشر که شامل نگرش‌ها، سیاست‌های حمایتی، تلاطم بازار کار، منزلت بخش کشاورزی و توان رقابت آن با سایر بخش‌ها است.

در این میان افزایش میانگین سنی نیروی کار کشاورزی مساله‌ای مهم است. در چند سال گذشته تاکنون فرزندان کشاورزان کهنسالی که اکنون چرخ‌های کشاورزی روستاها را می‌گردانند، به دلیل فقدان امکانات نوین کشاورزی و سودآوری اندک و ناچیز شیوه سنتی کشاورزی، اقدام به ترک زمین‌های کشاورزی و به طور کلی روستاهای خود کرده‌اند و پدران کهنسال خود را با زمین‌هایشان تنها گذاشته‌اند. این کشاورزان کهنسال نیز که توان اداره زمین‌هایشان را ندارند، ناچار به فروش زمین‌ها یا تغییرکاربری زمین‌های خود اقدام می‌کنند.اصغر غفوری، یکی از شالیکاران مازندرانی که با 73 سال هنوز هم پا به پای دیگر شالیکاران در زمین‌های کشاورزی کار می‌کند، می‌گوید: امسال با کمک کارگران 2 هکتار از زمین‌های کشاورزی خود را کشت کرده‌ام. 7 فرزند دارم که با وجود آشنا بودن به مراحل مختلف کشاورزی در این زمینه فعالیتی ندارند. 2 دخترم معلم هستند و پسرانم در شهر زندگی می‌کنند و هر کدام صاحب حرفه و شغل غیرکشاورزی هستند. این کشاورز مازندرانی می افزاید: اگر خداوند کمک کند برای تامین معیشت خود، سال آینده نیز بر روی زمین‌های خود کار خواهم کرد اما نمی‌دانم سال‌های بعد با کهولت سن می‌توانم به این کار ادامه دهم یا این‌که مجبور به ترک روستا و پیوستن به فرزندانم خواهم شد.

فاطمه حسن‌نتاج، 61 ساله، کشاورز مازندرانی دیگری است که در این باره می‌گوید: قبل از فوت همسرم فرزندانم با این‌که محصل و دانشجو بودند، روی زمین‌های کشاورزی کار می‌کردند و از طریق کشاورزی امرار معاش می‌کردیم. اما پس از مرگ همسرم، پسرانم تمایلی به ادامه کشاورزی نداشتند. وی می افزاید: کار کشاورزی کار پرزحمت و سختی است. من هم با مهاجرت فرزندانم به شهر موافق بودم. در حال حاضر به اندازه‌ای که نیاز خود را برطرف کنم، کشاورزی می‌کنم و دیگر از کار بر روی هکتار‌ها زمینمان خبری نیست. هزینه زندگی‌ام را نیز فرزندانم متقبل شده‌اند و آنها نیز حاضر نیستند با این سن و سالی که دارم بر روی زمین بیش از این کار کنم. وی در مورد سرنوشت زمین‌هایش می‌گوید: چند پلاک از زمین‌ها به باغ و ویلا تبدیل شده است و چند پلاک دیگر نیز هر ساله به صورت نصفه‌کاری به کشاورزان دیگر واگذار می‌شود. اما پیداکردن کشاورزی که بخواهد بر روی زمینمان کار کند نیز کار مشکلی است.

معاون فنی و بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی مازندران در این رابطه می‌گوید: بالارفتن میانگین سن نیروی کار کشاورزی در استان مازندران 2 دلیل عمده دارد. ابتدا این‌که استفاده از ماشین‌آلات صنعتی در زمین‌های کشاورزی محدود است و از سوی دیگر در کشاورزی سن بازنشستگی مطرح نیست. اما این مساله از سوی کارشناسان و مسوولان از قبل پیش‌بینی شده بود به همین جهت مسوولان کشاورزی استان از چند سال پیش به فکر صنعتی‌کردن کشاورزی افتادند و سعی کردند کشاورزی استان را به سمت مکانیزه‌شدن سوق دهند.

یحیی ابطالی می‌افزاید: با گسترش کشاورزی مکانیزه درآمد کشاورزان نیز افزایش می‌یابد و با افزایش سطح تولید نیز هزینه‌ها کاهش پیدا می‌کند. به طوری که سطح کشت مکانیزه برنج در استان مازندران از 6000 هکتار در سال 87 به 25 هزار هکتار در سال جاری افزایش یافته است و این نشان‌دهنده این است که با ماشینی‌شدن کشاورزی دیگر نگرانی افزایش میانگین سنی نیروی کار در استان مازندران بیهوده است. وی در عین حال می‌گوید: برای تبدیل کشاورزی سنتی به کشاورزی مکانیزه و پیشرفته باید تلاش بیشتری انجام شود و در صورت تامین تسهیلات لازم از سوی دولت و با حرکتی که از سوی مسوولان کشاورزی استان صورت خواهد گرفت، مشکل بالارفتن سن نیروی کار کشاورزی استان معنایی نخواهد داشت.

ابطالی تاکید کرد: استفاده بیشتر از تکنولوژی‌های جدید و توجه واقعی به آموزش و تحقیقات کشاورزی و افزودن صنایع وابسته به کشاورزی و تشویق جوانان به فعالیت در بخش صنایع وابسته کشاورزی، پیشرفت و رشد اقتصادی این بخش را متحول خواهد کرد.با این حال، برخی کارشناسان اعتقاد دارند موفقیت اقتصاد ملی هر کشوری تاحدود زیادی به توانایی نیروی کار آن در تولید محصولات خاص با کیفیت بالا چه به صورت سنتی و چه به صورت مکانیزه، بستگی دارد. این موفقیت نمی‌تواند بدون اعمال توجه کافی به توسعه نیروی کار روستایی و موسسات کشاورزی و صنایع وابسته حاصل شود. توجه به منابع انسانی در بخش کشاورزی، توسعه بخش کشاورزی را ترقی و بهبود می‌بخشد. این امر در بهترین حالت، زمانی می‌تواند به وقوع بپیوندد که سیاست‌هایی در راستای اجرای اثربخش و مؤثر این فرآیند به کارگرفته شود. چرا که پس از تکه‌تکه‌شدن زمین‌های کشاورزی و تبدیل آن به باغ و پس از آن ویلا، دیگر ارائه برنامه و انجام همایش و واگذاری تسهیلات سودی نخواهد داشت.