پله‌ای که نمایشگاه کتاب بر آن ایستاده است

از همین‌جا برایم این سوال مطرح شد که نمایشگاه‌های کتاب خارج از کشور چگونه برگزار می‌شوند و سطح نمایشگاه ما تا چه اندازه با آن‌ها فاصله دارد. به همین جهت سراغ ناشرانی رفتم که در بسیاری از نمایشگاه‌های کشورهای دیگر شرکت کرده بودند و جالب آن است که آنان نمایشگاه بین‌المللی کتاب ما را با تمام اما و اگرهایش در مقام مقایسه، به طور کلی خوب ارزیابی می‌کنند. برای همین در آستانه برپایی بیست‌و‌چهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب که 14 تا 24 اردیبهشت مهمان مصلای امام خمینی(ره) تهران خواهد بود، نگاهی دوباره انداخته‌ایم به شرایط برگزاری این رویداد فرهنگی.

امیر صالحی طالقانی، مدیر انتشارات نحل که تاکنون در نمایشگاه‌هایی چون فرانکفورت، بلونیای ایتالیا، لندن و... شرکت کرده و گاهی غرفه هم داشته است، در توضیح انواع نمایشگاه‌های کتاب می‌گوید: «ما 2 نوع نمایشگاه داریم: یک نوع آن «Book Expo» است که در آن ناشران فقط کتاب می‌فروشند. مثلا« American Book Expo» هر بار در یک ایالت آمریکا به مدت 3 روز برگزار می‌شود که در آن تعداد بسیار زیادی کتاب فروخته می‌شود و می‌توان آن‌ها را حتی فروشگاه کتاب نامید.

نمایشگاه قاهره نیز که امسال برگزار نشد، بزرگترین نمایشگاه و فروشگاه کتاب عرب است که در آن حجم زیادی کتاب حتی کتاب‌های دست دوم و حراجی و نایاب به فروش می‌رسد یا نمایشگاه کتاب استانبول که در بعضی روزهایش فقط بچه‌ها برای خرید کتاب می‌آیند.»

او ادامه می‌دهد: «دسته دوم این نمایشگاه‌ها با نام «Book Fair» محل نمایش کتاب است که ناشر فقط یک جلد از کتاب را می‌آورد تا حق کپی‌رایت آن را به فروش برساند و بتواند با دیگر ناشران یا نویسندگان، مترجمان، تصویرگران و... قرارداد ببندد.

پس این دسته از نمایشگاه‌ها کاملا تخصصی و محل معاملات حرفه‌ای است که فقط اشخاص حرفه‌ای با دعوت‌های از پیش تعیین‌شده، می‌توانند در آنجا حضور داشته باشند و از این رو بازدیدکنندگان اندکی دارند.»

این ناشر ادامه می‌دهد: «مثلا تعداد کل بازدیدکنندگان نمایشگاه بزرگ تخصصی کتاب نیویورک در 5 روز برگزاری‌اش، در مجموع حدود 240 هزار نفر است یا در طول برگزاری نمایشگاه کتاب بولونیا که بزرگ‌ترین نمایشگاه کتاب کودک است، شاید هیچ کودکی را نبینید.»

بر اساس این دسته‌بندی، نمایشگاه بین‌المللی تهران محل عرضه و فروش کتاب است که شبیه آن نمایشگاه‌های زیادی در دیگر کشورها برگزار می‌شود. حتی اگر برخی به مدت طولانی برگزاری آن اشکال می‌گیرند، می‌بینیم که برگزاری نمایشگاه قاهره نیز 10 روز به طول می‌انجامد.

تا این‌جای کار هیچ عیبی وجود ندارد، اما نمایشگاه تخصصی کتاب تهران علاوه بر این که عرصه بزرگی برای فروش کتاب است، جور نمایشگاه‌های تخصصی بسیاری را هم می‌کشد که به همین دلیل بسیار گسترده‌تر از نمونه‌های مشابه جهانی‌اش برگزار می‌شود و مرزهای آن مشخص نیست. این نمایشگاه محلی برای همه فعالیت‌های این عرصه است، در آن کتاب‌های خارجی عرضه می‌شود، ناشران و نویسندگان قرار ملاقات می‌گذارند، کتاب‌های عامه‌پسند به فروش می‌رسد، ناشران کتاب‌های تخصصی دانشگاهی در آن شرکت دارند و جلسات سخنرانی تخصصی برگزار می‌شود. حال پرسش اساسی این است که آیا نمی‌توان بخشی از این فعالیت‌ها را به نمایشگاه‌های تخصصی سپرد و بازده فرهنگی مناسب‌تری را از آن به دست آورد؟

بجز نمایشگاه کتاب‌های دانشگاهی، هیچ نمایشگاه کتاب تخصصی دیگر در کشور برگزار نمی‌شود که یک کاستی و ضعف است که باید رفع شود. سیدعلی کاشفی خوانساری، نویسنده کودک که معتقد است صنعت نشر کشور ما توان و ظرفیت برگزاری چنین نمایشگاه‌های تخصصی را دارد، می‌گوید: «برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی امری لازم است که به جامعه نشر کمک می‌کند و ناشران را به بهره‌گیری لازم در جهت رشدشان سوق می‌دهد.»

نمایشگاه کتاب تهران یکی از پرمخاطب‌ترین نمایشگاه‌هاست که تعداد زیاد بازدیدکننده و شلوغی ناشی از آن باعث می‌شود تا افراد متخصص نتوانند براحتی کتاب مدنظرشان را پیدا کنند. در شرایطی که مسوولان نمایشگاه نیز اصرار دارند که این جنبه را همچنان حفظ کنند، کاشفی خوانساری تاکید می‌کند: «حواشی و بخش‌های غیرضروری نمایشگاه باعث می‌شود که برنامه‌های تخصصی و اصلی آن دیده نشود. برای مثال سالن جهانی کتاب، نشست سرای اهل قلم و بخش‌های تخصصی دیگر که اعتبار نمایشگاه کتاب تهران محسوب می‌شوند، مخاطبان کمتری دارند.»

وقتی نمایشگاه کتاب تهران را با نمونه‌های مشابه خارجی مقایسه می‌کنیم، بی‌شک مواردی را می‌یابیم که می‌توانیم با رفع آنها بر کیفیت برگزاری این رویداد فرهنگی در کشورمان بیفزاییم. لیلا حبیب‌زاده، از فعالان عرصه نشر در همین ارتباط، اطلاع‌رسانی دقیق را یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نمایشگاه‌های خارجی می‌داند که درس‌های زیادی برای ما دارد. او درباره مشاهداتش از نمایشگاه‌های مختلف خارجی مثل بولونیای ایتالیا توضیح می‌دهد: «هر سال غرفه هر ناشر در یک محل برپا می‌شود و مهم‌تر این که از حدود 2 یا 3 ماه قبل می‌توان به سایت مخصوص نمایشگاه مراجعه کرد و در آنجا محل هر غرفه و فضای آن را مشاهده کرد.

از طرفی ارائه تعداد زیادی نقشه و کتاب نمایشگاه به بازدیدکنندگان موجب می‌شود تا همه در نمایشگاه، محل مورد نظرشان را راحت پیدا کنند.» می‌توان متوجه شد که نمایشگاه تهران در این زمینه تا چه حد کم کار است. برای مثال با این که تنها حدود 2 هفته تا برگزاری امسال این رویداد باقی مانده است، ناشران ما نمی‌دانند که آیا غرفه‌ای در اختیار آن‌ها قرار خواهد گرفت یا نه؟ علاقه‌مندان هم هنوز اطلاعات چندانی از شرکت‌کنندگان در نمایشگاه ندارند و برای همین به طور دقیق نمی‌توانند برنامه‌ریزی کنند.

برخی کاستی‌های ریز و درشت وجود دارد که نمایشگاه بین‌المللی تهران از آنها رنج می‌برد. صالحی طالقانی با اشاره به کمبودهای کلان و بزرگ صنعت نشر که به نمایشگاه کتاب هم می‌رسد،‌ می‌گوید: «در صنعت نشر ایران بعضی حلقه‌های مفقوده وجود دارد که به آن آسیب می‌رساند، مثل نبود آژانس‌های ادبی. این بنگاه‌ها، مراکزی هستند که افراد متناسب با توانایی‌های مختلف‌شان در صنعت نشر مانند تصویرگری، ویراستاری و... به آنها مراجعه می‌کنند و به واسطه آنها به ناشران معرفی می‌شوند.

همه جای دنیا بنگاه‌های ادبی یکی از مهم‌ترین اعضای شرکت‌کننده در نمایشگاه‌های کتاب هستند که در نمونه‌های مشابه ایران به‌هیچ وجه دیده نمی‌شوند.»

اما لیلا حبیب‌زاده به مشکلات اجرایی برپایی نمایشگاه اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: «بعضی مشکلات مثل ارائه انباری‌های نامناسب به غرفه‌ها، امنیت نداشتن چادرها و... در نوع خود مشکل آفرین می‌شود.»

کاشفی خوانساری در این میان به بحث برگزاری نمایشگاه در مصلی می‌پردازد و با تاکید بر این که نباید اشتباهات گذشته را تکرار کنیم، می‌گوید: «چند سال است که نمایشگاه در ساختمان نیمه کاره مصلی و در میان مصالح ساختمانی برگزار می‌شود که کار درستی نیست.

امسال هم با توجه به کار ساختمانی در رواق‌های مصلی، فضای سرپوشیده اختصاص یافته به غرفه‌ها کاهش یافته که این عرصه را بر ناشران تنگ‌تر می‌کند. برای همین یک بار برای همیشه باید تصمیمی جمعی و اصولی گرفته شود و محلی دائمی برای برپایی این رویداد فرهنگی ایجاد کرد.»