ایران، کشوری فعال در رعایت حقوق کودکان

تنها عکس 3 در 4 این اتاق، تصویری از چهره دختر موطلایی و خندان 7 ساله اوست که حالا در انگلیس زندگی می‌کند و هالس هوف آنقدر دلتنگش شده‌ که نقاشی‌هایش با مداد رنگی را قاب گرفته و کنار میزش به دیوار آویخته است.

یونیسف نهادی فعال در سراسر دنیا برای کمک به کودکان است که از سال 1964 میلادی برای کمک به کودکان آسیب‌دیده از جنگ جهانی دوم تاسیس شد و اگر چه وظایفش بیش از کمک‌های اضطراری به کودکان است، اما از آن زمان هنوز این واژه را با خود یدک می‌کشد.

نماینده هلندی یونیسف در ایران درباره ارتباط این دفتر سازمان ملل با کشورمان می‌گوید ایران جزو نخستین کشورهایی بوده که همکاری با یونیسف را آغاز کرده است و هنوز هم این همکاری در حدی مطلوب ادامه دارد.

هالس هوف اگرچه به قول خودش فقط چند کلمه فارسی یاد گرفته است، اما در طول دوره 3 ساله کارش در ایران در حدی از جامعه ما شناخت پیدا کرده ‌ که اطلاعاتش درباره وضعیت حقوق کودکان در ایران از بقیه فعالان ایرانی در این زمینه کمتر نیست، اما کار یونیسف در سراسر دنیا، صرفا متقاعد کردن دولت و مردم برای احقاق حقوق کودکان است و برآورده کردن مستقیم نیازهای کودکان در حوزه وظایفش نیست.

همکاری ایران با یونیسف از چه سالی آغاز شد و دقیقا در کشورمان چه نوع اهدافی را دنبال می‌کنید؟

ایران جزو نخستین کشورهایی بود که کار با یونیسف را شروع کرد. یونیسف سال 1946میلادی به دلیل تبعات جنگ جهانی دوم برای ارائه کمک‌های اضطراری به کودکان اروپایی تاسیس شد و 4 سال بعد در ایران دفترش را تاسیس کرد.

فعالیت یونیسف در این کشور، ابتدا در زمینه واکسیناسیون کودکان علیه بیماری‌های واگیردار بخصوص سل و پس از مدتی سرخک و مالاریا بود، اما با گذشت زمان، حیطه مسوولیت‌هایش گسترده‌تر شد و در زمینه کلیه حقوق کودکان فعالیت کرد.

چارچوب فعالیت‌های یونیسف در ایران با فعالیت‌هایش در 190 کشور دیگری که در آنها دفتری دایر کرده است تفاوتی ندارد، رسالت ما یک اصل ثابت است: کمک به دولت‌ها برای احقاق حقوق کودکان در زمینه بقا، توسعه، پرورش و حمایت از آنها.

البته کمک‌های بشردوستانه به کودکانی که قربانی فجایعی همچون جنگ یا بلایای طبیعی شده‌اند نیز از بخش‌های مهم رسالت یونیسف در دنیاست.

ما در ایران تابع برنامه 5 ساله کشوری هستیم که سال 2011 به پایان می‌رسد و از سال 2012، برنامه جدیدی را آغاز می‌کنیم. برنامه که از 5 سال پیش شروع کردیم شامل محورهای بهداشت، سلامت و تغذیه کودکان، آموزش دختران و توانمندسازی زنان، حمایت از کودکان در برابر انواع آزارها، پیشگیری از ایدز و نظارت بر پیمان‌نامه حقوق کودکان است.

ما برای تعیین این محورها، اولویت‌های کشوری را در نظر گرفتیم و یکی از شاخص‌هایی که در این انتخاب‌ها نقش داشته، سند چشم‌انداز 20 ساله ایران و برنامه 5 ساله توسعه است.

علاوه بر این محورها، ما در بحران‌های طبیعی و شرایط اضطراری که پیش آمده است نیز از کودکان ایرانی حمایت کرده‌ایم.

اصل کلی که ما برای کمک به کودکان در نظر می‌گیریم، کاهش محرومیت‌ها و نابرابری‌هاست. ایران کشوری با درآمد متوسط است، اما در حوزه حقوق کودکان نابرابری‌هایی در آن وجود دارد و برنامه اصلی ما کاهش آنهاست.

تفاوت زیادی میان کودکان اقشار ثروتمند که 10 درصد کل جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند با کودکان اقشار آسیب‌پذیر که آنها هم10 درصد از جمعیت کشور را می‌سازند، وجود دارد، اما علاوه بر وضع اقتصادی، عواملی چون جنسیت، جغرافیا و... نیز میان کودکان نابرابری ایجاد کرده است.

تمرکز ما در یونیسف بر کودکان مناطق آسیب‌پذیر است؛ کودکانی که بیشتر از اقشار دیگر جامعه به حاشیه رانده شده‌اند.

شما به نکته‌ای اشاره کردید که ما گاهی در مواجه با آن با مشکلاتی مواجه می‌شویم. در واقع ما داده‌ها و آمارهای لازم را همیشه در دسترس نداریم.

ما آمارها را از دولت‌ها می‌گیریم. در ایران نیز وضع به همین ترتیب است و آمارها از مراکز مختلف دولتی برای ما ارسال می‌شوند.

ما بر آمارهای مختلفی که به دستمان می‌رسد نظارت داریم، اما مشکل اینجاست که گرچه این اعداد و ارقام شاید در سطح کشوری کامل باشد، اما امکان دارد در سطوح پایین‌تر کامل و تفکیک شده نباشد.

از سویی دیگر، برخی آمارها برای هیچ مرجعی قابل دسترسی نیستند مثلا شمار همه کودک آزاری‌هایی که در کشور رخ می‌دهد قابل تخمین زدن نیست چون چنین جرائمی پشت درهای بسته رخ می‌دهد و قابل تخمین زدن نیست.

در این شرایط ما ناچاریم به آمارها و اطلاعات دست دوم مانند شنیده‌هایمان از سطح جامعه، مطالب روزنامه‌ها و.... بسنده کنیم.

اینجاست که نقش سازمان‌های مردم نهاد پررنگ‌تر می‌شود، چرا که آنها می‌توانند اطلاعات مفیدی درباره آسیب‌های اجتماعی که آماری از آنها وجود ندارد در اختیارمان قرار بدهند، البته همکاری ما با سازمان‌های مردم نهاد با تایید دولت و پس از سنجش عملکرد آنهاست.

بله، این موضوع را قبول دارم، اما ما مرجعی برای این که آمارهای کهنه را به روز کند نداریم البته از طرف دیگر طبیعی است که در کتابخانه، مراجعی مربوط به زمان گذشته نیز وجود داشته باشد.

البته قصد داریم کتابخانه یونیسف را به صورت دیجیتال و آنلاین درآوریم تا برای عموم مردم قابل دسترسی باشد.

در نظر داشته باشید وظیفه یونیسف این نیست که مستقیم نیازهای کودکان را در زمینه‌های گوناگون رفع کند. مخاطبان و دست‌اندرکاران اصلی، والدین و دولت هستند.

برخی مردم تصور می‌کنند اگر در جایی از ایران حق کودکی پایمال شده است باید یونیسف برای رسیدگی به حقوق او وارد عمل شود. در حالی که واقعا این گونه نیست!

وظیفه ما یاری مردم و دولت برای تحقق بهتر حقوق کودکان و رفع نیازهای آنهاست.

برای مثال یکی از برنامه‌هایی که ما در این 3 استان انجام دادیم برنامه‌های تغذیه‌ای بود. کار ما در این برنامه‌ها تامین غذای کودکان در این استان‌ها نبود، بلکه ما وظیفه داشتیم الگوی صحیح تغذیه را به مردم یاد بدهیم.

ما در حقیقت، ضمن رعایت حساسیت‌های فرهنگی و احترام به سنت‌ها و باورهای یک کشور، می‌خواهیم مسوولان و مردم را برای حل مشکلات کودکان متقاعد کنیم.

اتفاقا برعکس. در مواردی که دانش عمومی کافی نیست یا خلائی مداوم و طولانی در این زمینه وجود دارد ما حتما مداخله می‌کنیم. اگر در بودجه‌ها و سیاستگذاری‌ها یا حتی برخی سنت‌های محلی و... ناهنجاری وجود دارد ما مسوولیت داریم با انتقال تجربه و دانش کشورهای دیگر به ایران برای اصلاح آن گام برداریم. یونیسف 60 سال سابقه کار دارد و یکی از بخش‌های مهم کارش انتقال دانش و تجربه است.

دولت ایران نیز در این زمینه با ما همکاری شایسته‌ای دارد به طوری که در تدوین بسیاری از لوایح مربوط به حقوق کودکان با ما مشورت می‌کند.

خیر 190 کشوری که به آنها اشاره کردم کشورهایی هستند که ما در آنها فعالیت می‌کنیم و خیلی از آنها عضو یونیسف نیستند اما هرگاه نیاز به کمک ما داشته باشند، با امضای سندی 5 ساله برای همکاری، در آنها مشغول فعالیت می‌شویم.

این سند 5 ساله باید به تایید هیات اجرایی و مدیریتی یونیسف برسد. هیات اجرایی، مشتمل بر 36 کشور است که بودجه اصلی ما را تامین می‌کنند و تصمیم‌گیری‌ها در سطح کلان یونیسف از طرف آنهاست.

نه من این گفته‌تان را قبول ندارم. مساله اینجاست که ما در برخی موارد به سند و مدرک و آمار کافی دسترسی نداریم تا بتوانیم یک معضل یا ناهنجاری را شناسایی کنیم.

به نظر من پیش از آن که بخواهیم درباره مساله‌ای از مسائل کودکان با صدای بلند حرف بزنیم و آن را رسانه‌ای کنیم بهتر است ببینیم صحت و سقم آن در چه حد است و آیا آماری درباره آن وجود دارد یا نه. ما نمی‌توانیم درباره مساله‌ای تصمیم بگیریم که هنوز حتی از صحتش مطمئن نیستیم.

پس این که بخواهید نتیجه بگیرید سکوت ما درباره برخی مسائل به معنای بی‌اطلاعی‌مان است درست نیست! ما دفتری فعال با حدود 50 کارمند در ایران داریم که بسیاری از آنها کاملا بر مسائل کشور مسلط هستند، اما ترجیح می‌دهیم زمانی از این مشکلات صحبت کنیم که از واقعیت‌شان اطمینان داشته باشیم، در برنامه‌های کاریمان گنجانده شده باشد و شریک دولتی‌مان هم برای حلش اقدام کند.

ایران یکی از اعضای فعال در تنظیم پیمان‌نامه حقوق کودک بوده است، اما زمانی که قرار بود این پیمان را تصویب کند شرط کرد یک حق را برای خود محفوظ نگه دارد. بر اساس این حق، ایران مجاز است هر کدام از اصول پیمان‌نامه را که خلاف قانون اسلام و شریعت هستند اجرا نکند.

اما در نگاهی کلی ما در ایران شاهد تحولاتی مثبت هستیم برای مثال تحول مثبتی که سال 88 در ایران رخ داده تاسیس نهادی به نام مرجع ملی حقوق کودک زیر نظر وزارت دادگستری است که کار آن نظارت بر اجرای پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک در ایران است.

من مایلم به نکته بسیار مهم دیگری نیز اشاره کنم. دلیل این که ایران پیمان‌نامه را به شکل مشروط پذیرفته، نگرانی از مغایرت بخش‌هایی از آن با اسلام و شریعت است و البته من معتقدم اسلام، کودک را انسانی کامل با حقوقی کامل و دارای کرامت می‌داند، پیمان‌نامه هم، اهدافی مشابه را دنبال می‌کند و این که تفسیری متفاوت از برخی مفاد پیمان‌نامه شود، به معنای مغایرت آن با دین اسلام نیست.

بوضوح باید اعتراف کنم که ما با مشکلات مالی مواجه هستیم و دلیل آن برخی سیاستگذاری‌ها و مسائل بین‌المللی است و احتمال دارد گروهی از کشورهای اهداکننده کمک، مایل نباشند در ایران سرمایه‌گذاری داشته باشند.

بحران مالی هم یکی از دلایلی است که حامیان یونیسف را در سراسر دنیا درگیر خود کرده است، اما من به عنوان نماینده یونیسف در ایران، مسوولم این مسائل را پیگیری و بودجه لازم برای فعالیت‌مان را تهیه کنم.

مریم یوشی زاده / گروه جامعه