سناریوی غربی برای تقابل ایرانی و عربی

در این میان خیزش مردمی در برخی کشورها نظیر تونس و مصر به نتایجی رسیده و در برخی کشورها چون لیبی، یمن و بحرین نیز در انتظار دستیابی به نتایجی است. در بحرین بیش از 2 ماه از شروع اعتراضات به رژیم آل خلیفه می‌گذرد؛ خاندانی که از قرن هجدهم تاکنون بر بحرین حکومت کرده‌اند و در آن شیخ حمد بن عیسی آل خلیفه از سال 1999 به پادشاهی رسیده و از سال 2002 نیز به صورت مشروطه سلطنتی به اداره کشور می‌پردازد. بحرین در منطقه به نوعی مرکز بانکداری و مقر ناوگان پنجم دریایی آمریکاست.

با وجود زیست سیاسی پادشاهان عربی در عصر دیجیتالی، این کشورها با درک غیراصولی از ریشه خواسته‌ها و مطالبات مردمی سعی دارند با توزیع پول و خدمات بین مردم مانع از گسترش بیشتر بحران شوند؛ راهبردی که در نهایت ممکن است بحران فقدان مشروعیت حاکمان کشورهای عربی را تعمیق بخشد. این سیاست مساله‌ای بود که در بحرین نیز به اجرا درآمد. از سوی دیگر، رژیم آل خلیفه مانند دیگر کشورهای عربی درگیر اعتراضات مردمی اصلاحات اقتصادی را که از چندین سال پیش به کندی آغاز کرده بود متوقف و وعده اجرای اصلاحات سیاسی را داده است.

با وجود این و پس از نتیجه ندادن این اقدامات، رژیم آل‌خلیفه روی به سرکوب تظاهر‌کنندگان آورد. از این‌رو حسن مشیمع، از روحانیون شیعه و دبیرکل جنبش حق بحرین به همراه 5 نفر از رهبران معترضان بحرین در دور اول بازداشت‌ها دستگیر شدند. در ادامه و طی دور دوم و سوم بازداشت‌ها نیروهای امنیتی به جستجوی خانه به خانه حتی در روستاهای حومه منامه هر کس را در خیابان‌ها رفت و آمد می‌کرد، بازداشت می‌کردند. بازداشت رهبران معترضان یک روز پس از آن صورت گرفت که نیروهای امنیتی بحرین در عملیاتی گسترده و مشترک با نیروهای عربستانی و اماراتی گروه‌های معترض را از میدان لؤلؤ جمع‌آوری کرده و میدان را پاکسازی کردند. این عملیات پس از کشتار گسترده معترضان صورت گرفت که طی آن بسیاری از تظاهرکنندگان کشته شدند.

برخلاف دیگر کشورهای عربی شروع اعتراضات در بحرین بیش از همه نگرانی ایالات متحده و عربستان سعودی را به دنبال داشته است؛ کشورهایی که روابط نزدیک اقتصادی، سیاسی و امنیتی با بحرین دارند. این نگرانی سبب شد تا کشورهای عربی و غربی برای حمایت از رژیم شکننده آل‌خلیفه وارد عمل شوند. آمریکا وزیر دفاعش را راهی بحرین کرد و پس از آن نیز عربستان و امارات بنا به تقاضای منامه نیروهای نظامی به این کشور اعزام کردند. اعزام نیرو از عربستان و امارات نشان هراس از اوج‌گیری تظاهرات‌‌ مردمی در این دو کشور دارد.کاخ سفید‌‌ به حمایت از رژیم آل‌خلیفه پرداخت. در همین راستا رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا راهی منامه شد و پس از این سفر بود که عربستان و امارات نیروهایی را برای سرکوب معترضان به بحرین اعزام کردند.اهمیت بحرین که دوسوم از جمعیت آن را شیعیان تشکیل می‌دهند، از آنجا برای آمریکا حیاتی است که این کشور محل استقرار ناوگان پنجم دریایی ایالات متحده است که برای حفظ حضور نظامی آمریکا در منطقه نفت‌ خیز خلیج فارس حایز اهمیت است.

اکثر جمعیت بحرین را مسلمانان تشکیل می‌دهند. اگرچه آماری رسمی به تفکیک سنیان و شیعیان این کشور منتشر نشده است، اما حدود دو‌سوم از مسلمانان بحرین را شیعیان تشکیل می‌دهند. البته بخشی از جمعیت بحرین را نیز ایرانی‌تبارانی تشکیل می‌دهند که با وجود چند نسل اقامت در این کشور با زبان و فرهنگ ایرانی آشنایی دارند. با وجود اکثریت شیعیان در این کشور عربی حاشیه خلیج فارس، اما اقلیت سنی حکومت را در دست دارند. شیعیان مخالف بحرینی حکومت این کشور را به تبعیض اقتصادی و سیاسی علیه شیعیان و شهروند درجه دوم شمردن آنان متهم کرده‌اند.

حامیان عربی و غربی رژیم آل خلیفه ‌تلاش دارند تا از یک‌سو موج اعترضات به حکومت بحرین را مساله‌ای مذهبی جلوه داده و سیل انقلاب مردمی را به حاشیه برند. از سوی دیگر نیز از احتمال دخالت ایران در ناآرامی‌ها سخن به میان آورند تا اعتراضات مردمی را ناشی از تحریک خارجی قلمداد کنند.

البته اتهام دخالت ایران و اختلافات مذهبی در بحرین تنها از سوی کشورهای منطقه مطرح نشده است، بلکه تمرکز بر مساله دخالت ایران بارها در اظهارنظر مقامات آمریکایی نیز تکرار شده است. مساله دخالت ایران در تحولات داخلی بحرین در حالی از سوی باراک اوباما و هیلاری کلینتون، رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه آمریکا راهی خروجی خبرگزاری‌ها می‌شد که رابرت گیتس، وزیر دفاع این کشور پس از سفر به بحرین تاکید کرده بود که هیچ نشانه‌ای از دخالت ایران در اعتراض‌های مردمی کشورهای منطقه نمی‌‌بیند.

در مقابل ایران نیز ضمن رد اتهامات مقامات بحرینی خواستار توجه حکومت این کشور به خواست و مطالبه مردم این کشور شده است. چنان که علی لاریجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی با انتقاد شدید از حکومت بحرین و هم‌پیمانانش گفته بود که مردمی که در میدان لؤلؤ بحرین گرد هم آمده بودند، شعار نمی‌‌دادند که با سرنگونی دولت فعلی، دولت شیعی سر کار بیاید، بلکه شعار دموکراسی ‌خواهی و پایان دیکتاتوری می‌‌دادند که این شعارها عین شعارهایی است که مردم در مصر، یمن و لیبی سر می‌دهند.

ورود نیروهای عربستانی و اماراتی به بحرین با واکنش تند ایران مواجه شد، به گونه‌ای که با آغاز عملیات نیروهای امنیتی علیه تظاهرکنندگان در خیابان‌های منامه، مجلس شورای اسلامی با تشکیل یک جلسه غیرعلنی به بررسی تحولات منطقه و این کشور پرداخت. برخی از نمایندگان مجلس نیز آنچه نسل کشی نیروهای آل خلیفه و آل سعود در بحرین خواندند را محکوم کردند. کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز اخیرا و برای دومین بار با انتشار بیانیه‌ای خطاب به عربستان سعودی و امارات متحده عربی به حضور نیروهای نظامی این کشورها در بحرین اعتراض و هشدار داده و این اقدام را اشغال خاک بحرین توصیف و آن را یادآور اشغال نظامی کویت توسط صدام حسین رهبر سابق عراق دانسته است. البته پیش از این و در آغاز واکنش‌ها گروهی از روحانیون و طلاب غیرایرانی حوزه‌های علمیه با در دست داشتن تصویر شیخ عیسی قاسم، از رهبران معترضان بحرین و تصاویری از کشته شدگان و مجروحان کشتار مردم به دست نیروهای آل‌سعود و آل خلیفه در برابر سفارت بحرین در تهران تجمع کرده و با به آتش کشیدن پرچم آمریکا برخورد اخیر دولت بحرین با تظاهرکنندگان را محکوم کردند.

اما اینها تنها موضع‌گیری جمهوری اسلامی در قبال تحولات بحرین نبود؛ محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهور ایران نیز ورود نیروهای عربستان و امارات متحده عربی به‌بحرین را بشدت محکوم کرد و هشدار داد که اگر حکومت‌های منطقه درصدد اصلاحات بر نیایند، به سرنوشتی تلخ گرفتار می‌شوند.

پس از این اظهارات، ایران روی به اقدامات عملی و بهره‌گیری از ابزار دیپلماسی آورد. در این راستا علی‌اکبر صالحی، وزیر امور خارجه با ارسال نامه‌هایی برای دبیرکل سازمان ملل، دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی و دبیرکل اتحادیه عرب ضمن ابراز نگرانی از اوضاع بحرین حضور نیروهای نظامی کشورهای عربستان و امارات در آن کشور را فاقد وجاهت حقوقی و مشروعیت بین‌المللی توصیف کرد. این رایزنی‌های دیپلماتیک ایران منجر به اخراج کاردار سفارت ایران و فراخوانی سفیر بحرین از تهران شد؛ اقدامی که با اقدام متقابل ایران پاسخ داده شد.

پس از این گفتارها و رفتارهای مقامات ایرانی، تنی چند از مراجع تقلید شیعه نیز این اقدامات را محکوم کردند. آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی، آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی و آیت‌الله جعفر سبحانی نحوه برخورد حکومت بحرین با تظاهرات مردم این کشور را به شدت محکوم کرده و از سکوت کشورهای مسلمان در قبال کشتار شیعیان در این کشور انتقاد کردند. البته موضعگیری مذهبی تنها محدود به حوزه علمیه قم نشد، بلکه حوزه نجف نیز به تحولات بحرین واکنش نشان داد. آیت‌الله علی سیستانی، مرجع تقلید حوزه نجف نیز خواستار توقف خشونت در بحرین شد.

تنش به وجود آمده در روابط ایران و بحرین پس از تحولات اخیر در منامه دومین تنش سیاسی میان دو کشور طی 2 سال گذشته است. پیش از این انتشار مطالبی به نقل از علی‌اکبر ناطق نوری، رئیس پنجم مجلس شورای اسلامی که در آن در چیدمان خبر توسط رسانه های غربی ، بحرین استانی از ایران خوانده شده بود، واکنش شدید بحرین را به همراه داشت. به دنبال این گفته‌ها بحرین مذاکرات گازی با ایران را لغو کرد. ایران نیز با فرستادن وزیر کشور و سپس وزیر امور خارجه به منامه برای دعوت از پادشاه بحرین برای سفر به تهران درصدد دلجویی از این کشور برآمد.

همه اینها در حالی است که بحرین در گذشته جزو قلمروی سرزمینی ایران بود، اما طی همه‌پرسی 1350 از ساکنان آن با میانجیگری سازمان ملل متحد و میدانداری بریتانیا مالکیت ایران بر آن پایان یافته و استقلال آن به رسمیت شناخته شد.

با این همه ریشه این تنش‌ها را صرفا نمی‌توان در مسائل دوجانبه تهران و منامه جستجو کرد، بلکه بحرین نیز به نوعی عرصه تقابل سیاست‌های منطقه‌ای ایران و عربستان است. البته با وجود این تنش به وجود آمده در روابط 2کشور باید در نظر داشت که رویکرد سیاست خارجی بحرین نیز به مانند بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس رویکردی دوگانه است. این کشور ضمن این‌که میزبان ستاد فرماندهی و نیروهای عملیاتی ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده است با جمهوری اسلامی نیز موافقتنامه امنیتی به امضا رسانده است. این موافقتنامه 2 سال پیش و برای مدت 5 سال در زمینه‌های مبارزه با مواد مخدر، جرائم سازمان‌یافته و تروریسم و تشکیل کمیته‌های مشترک همکاری تمدید شد. تمدید موافقتنامه امنیتی ایران و بحرین در شرایطی صورت گرفت که همان زمان بحرین به همراه چند کشور عرب دیگر منطقه در اجلاس موسوم به «551» به منظور بررسی تحولات امنیتی منطقه و ایران در نیویورک شرکت کرد و پیش از آن هم منامه میزبان اجلاس دفاعی و امنیتی کشورهای عرب با حضور رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا بود. البته تمدید موافقتنامه امنیتی ایران و بحرین ظاهرا بهانه‌ای شد تا شاهزاده طلال بن عبدالعزیز، برادر ناتنی شاه عربستان و رئیس صندوق توسعه سازمان ملل برای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، همان روزها طی بیانیه‌ای خواهان آغاز مذاکرات میان شورای همکاری خلیج فارس و ایران برای دست یافتن به توافقنامه همکاری‌های امنیتی شود؛ توافقنامه‌ای که قرار بود تنها در برگیرنده عدم تجاوز و جنگ نبوده، بلکه مبنایی برای اعتمادسازی و افزایش همکاری‌های امنیتی و دفاعی میان طرفین باشد.

با وجود این همکاری‌ها، اما تنش به وجود آمده در روابط ایران و بحرین جدای از انگاره‌ها و انگیزه‌ها زمینه شکل‌گیری یک بحران منطقه‌ای را دارد. خصوصا پس از اقدام اخیر کویت در اخراج دیپلمات‌ها و محاکمه چند نفر ایرانی به نظر می‌رسد جبهه عربی با حمایت و هدایت جبهه غربی در اندیشه تقابلی دیگر در زمینه تحولات اخیر عربی با ایران است؛ مساله‌ای که مواجهه با آن بیش از پیش درک و تدبیر دیپلماسی ایرانی را می‌طلبد. درک و تدبیری که در عین مقابله با تحرکات ضدایرانی در منطقه به تبیین و تشریح هرچه بهتر و بیشتر مواضع ایران برای دیگر کشورها و افکار عمومی و نهادهای موثر و تصمیم ساز در منطقه و عرصه بین‌الملل بپردازد و روشن‌کننده این مهم باشد که خطر اول در منطقه برای همه کشورها و ملت‌های مسلمان رژیم متجاوز و نامشروع صهیونیستی و حامیان آن ‌هستند.