جای خالی کارآگاهان دوست‌داشتنی

بیشترین‌ آثار خارجی تلویزیون آثار نمایشی و مستند هستند که البته سهم فیلم‌ها و سریال‌های خارجی در این میان بیشتر است. تلویزیون همواره سعی کرده است که بهترین و به‌روزترین فیلم‌های سینمایی دنیا را روی آنتن بفرستد. این فیلم‌ها از سوی تامین برنامه تلویزیون خریداری می‌شود و در اختیار شبکه‌های مختلف قرار می‌گیرد. سریال‌های نمایشی هم از طریق همین اداره کل تامین می‌شوند. انتخاب سریال‌ها گویا از فیلم‌های سینمایی دشوارتر است، فیلم سینمایی یک یا دو بار پخش می‌شود و بعد به بایگانی سپرده می‌شود، اما سریال‌های تلویزیونی که در قسمت‌های زیاد تولید می‌شوند هفته‌های متوالی آنتن را اشغال می‌کنند به همین دلیل باید در انتخاب سریال‌های خارجی برای پخش از تلویزیون همه مسائل اجتماعی و روحیه جمعی افراد کشور در نظر گرفته شود. اگر 3 دهه گذشته را با نگاهی اجمالی بررسی کنیم به این نتیجه می‌رسیم که در دهه‌های 60 و 70 بیشتر سریال‌های اجتماعی و خانوادگی به نمایش درمی‌آمدند. سریال‌هایی که ژاپنی بودند. شاید به این دلیل که در آن سال‌ها ارتباطات فرهنگی و اقتصادی ایران با ژاپن بیشتر از کشورهای دیگر بود و مناسبات اجتماعی که در آثار ژاپنی به نمایش درمی‌آمد با احوال ایرانیان بیشتر جور درمی‌آمد.

سریال‌هایی مانند «سال‌های دور از خانه» ـ اوشین ـ و «از سرزمین شمالی» اوج این همکاری فرهنگی بین ایران و ژاپن بود. در همین سال‌ها تلویزیون سریا‌ل‌هایی از دیگر کشورهای دنیا مانند سریال‌های «ارتش سری»، «لبه تاریکی»، «شمال 60»، «آن شرلی»، «قصه‌های جزیره» و... نیز روی آنتن شبکه‌های تلویزیون که در آن زمان تعدادشان هم زیاد نبود‌، می‌رفتند که بسیار مورد استقبال مردم قرار می‌گرفتند. شاید مهم‌ترین دلیل این استقبال را در ظاهر بتوان در کم بودن شبکه‌های تلویزیونی و عدم تنوع سریال‌های داخلی دانست، اما در کنار این دو عامل آنچه خود این سریال‌ها را دیدنی می‌کرد، داستان و نوع شخصیت‌پردازی آنها بود. واقعیت این است که سریال‌های خارجی در دهه‌های 60 و 70 درام محکم و شخصیت‌پردازی مناسبی داشتند. قهرمان و ضدقهرمان آنها مشخص بود و خط اصلی داستان را تعامل بین شخصیت‌ها پیش می‌برد. در این سریال‌ها شخصیت‌ها سپید و سیاه به معنای مطلق نبودند، آنها رنگ‌آمیزی مناسبی داشتند و به همین دلیل می‌توانستند افراد مختلفی را به طرفداران خود تبدیل کنند. مثلا در سریال «از سرزمین شمالی» زندگی یک خانواده ژاپنی به تصویرکشیده شده بود که از شهر توکیو به یک روستا مهاجرت می‌کنند و در آنجا برایشان اتفاقات مختلفی رخ می‌دهد. این سریال مخاطبان زیادی داشت، مخاطبانی که هنوز هم این اثر را دوست دارند.

در سال‌های قبل سریال‌های پلیسی زیادی هم از تلویزیون به نمایش درمی‌‌آمد که معروف‌ترین و جهانی‌ترین آنها «شرلوک هلمز»، «پوآرو»، «خانم مارپل» و.... بودند. این سریال‌ها از بیشتر شبکه‌های تلویزیونی دنیا پخش شده‌اند و در هر کشور هم طرفداران سرسختی دارند و کشور ما هم از این رویکرد مستثنا نیست. در کنار این سریال‌های معروف سریال‌های پلیسی دیگری هم روی آنتن می‌رفت که از میان آنها می‌توان به «کارآگاه گرگ» و «شمال 60» اشاره کرد. «کارآگاه گرگ» یک مجموعه پلیسی آلمانی بود و «شمال 60» هم محصول کشور کانادا. این آثار هم در زمان پخش جزو پرطرفدارترین سریال‌های تلویزیونی بودند. طرفداران این آثار اکنون که بازار دی‌وی‌دی آثار تلویزیونی گرم است این آثار را خریداری کرده و در آرشیو خود نگهداری می‌کنند. هر دوی این سریال‌ها شخصیت‌محور بودند. کارآگاه گِرگ یک شخصیت بود که با کمک دستیار خود سرنخ‌های جنایت‌ها را پیدا می‌کرد. در شمال 60 هم یک زن پلیس کانادایی مسوول امنیت منطقه‌ای کوچک و جنگلی در کانادا بود. این سریال در منطقه‌ای بسیار زیبا تصویربرداری شده بود. شخصیت پلیس و طبیعت بکر و زیبا از دلایل موفقیت این سریال بودند.

در دهه 80 هم تعداد زیادی آثار پلیسی از شبکه‌های مختلف روی آنتن رفتند، اما واقعیت این است که هیچ‌کدام از این سریال‌ها نتوانستند در حافظه مخاطبان ذخیره شوند و به آثار ماندگار تبدیل شوند. شاید گروهی بگویند در دوره‌ای که شبکه‌های تلویزیونی افزایش پیدا کرده‌اند و ماهواره هم به ارتباطات بصری افزوده شده است دیگر نباید توقع داشته باشیم که یک سریال خارجی طرفداران سرسخت پیدا کند. اما در کنار این موضوع می‌توان به این نکته هم اشاره کرد که سریال‌های پلیسی که در دهه 80 روی آنتن رفتند بیشتر با محوریت یک گروه از پلیس‌ها بود و در این آثار دیگر نمی‌توانستی یک شخصیت یا یک قهرمان پیدا کنی. وقتی کار گروهی می‌شود دیگر پلیس‌ یا کارآگاه به دنبال یک شخصیت منفی یا ضدقهرمان نیست. بلکه گروه پلیس دنبال گروهی از تبهکاران هستند و همین جمعی شدن قهرمانان و ضدقهرمانان باعث می‌شود که مخاطب کمتر با آنها ارتباط برقرار کند و چنین شد که سریال‌های پلیسی دهه 80 با آن که تعدادشان زیاد بود، اما نتوانستند طرفداران زیادی پیدا کنند. بنابراین در آستانه سال جدید می‌توان به تامین برنامه‌ خارجی تلویزیون این پیشنهاد را داد که در انتخاب سریال‌های پلیسی، سریال‌های قهرمان‌محور یا کارآگاه‌محور را در اولویت قرار دهند.

طاهره آشیانی / گروه رادیو و تلویزیون