سخنوری همان کارشناسی نیست

قدیم‌ترها که رسانه‌های جمعی و تصویری مثل امروز گسترده نشده بود و تلویزیون به رسانه بی‌بدیل تبدیل نشده بود همین گپ و گفت‌های دوستانه و شب‌نشینی‌های سنتی یا درددل کردن با دیگران بود که کارکرد صنایع سرگرمی‌ساز را انجام می‌داد و البته به واسطه همین ارتباط، نزدیکی و صمیمیت میان انسان‌ها نیز بیشتر بود، اما با توسعه تکنولوژی‌های ارتباط و بسط رسانه‌های جمعی بویژه تلویزیون، تا حدود زیادی بساط گپ و گفت‌های سنتی برچیده شد و تلویزیون به محوریت مناسبات و روابط خانوادگی و انسانی بدل شد، اما این جعبه جادو نیز نتوانست به جادوی کلام بی‌اعتنا باشد و به تدریج برنامه‌های تاک‌شو یا گفت‌وگومحور به یکی از آیتم‌های اصلی تلویزیون تبدیل شد که اتفاقا به دلیل عقبه تاریخی و ریشه روان‌شناختی آن در نزد مخاطبان به یکی از پرطرفدارترین برنامه‌های تلویزیون در سطح دنیا ارتقاء پیدا کرد.

کد خبر: ۳۹۳۲۵۳

در کشور ما نیز بویژه در یک دهه اخیر انواع و اقسام برنامه‌های تاک‌شو و گفت‌وگومحور شکل گرفت که اگرچه در ابتدا بیشتر یک برنامه مناسبتی بود و در اعیاد و سوگواری‌ها کاربرد پیدا می‌کرد، اما به تدریج به یک آیتم روتین تلویزیونی تبدیل شد که در سال‌های اخیر رنگ و بوی جذاب‌تری به خود گرفت و در حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، ورزشی و... نمونه‌های چنین برنامه‌هایی تهیه و تولید شد. کافی است یک مرور ذهنی و اجمالی به تلویزیون خودمان در همین لحظه بیندازید نام برنامه‌های زیادی مثل برنامه نود، هفت، این شب‌ها، دور میز شب، دیروز امروز فردا، گفت‌وگوی ویژه خبری و ده‌ها برنامه گفت‌وگومحور دیگر را به خاطر بیاورید. البته قصد ما سخن گفتن درباره کارکرد و ضرورت برنامه‌های گفت‌وگومحور نیست بلکه می‌خواهیم به یکی از مهم‌ترین عناصر و اجزای این برنامه که حضور کارشناسان و میهمانان در برنامه‌های تاک‌شو بپردازیم. بدیهی است گفت‌وگو حداقل با حضور 2 نفر معنا پیدا می‌کند تا گفت و شنود به معنای واقعی اتفاق بیفتد. اصلا یکی از جذابیت‌های برنامه‌های گفت‌وگومحور خود مهمان و کارشناس برنامه است که منزلت حرفه‌ای و محبوبیت فردی او بیش از هر عامل دیگری به این برنامه‌ها اعتبار می‌بخشد و میزان طرفداران آن را مشخص می‌کند. هرچند که پیش از آن موضوع برنامه و سوژه گفت‌وگو و تناسب آن با زندگی و روزمرگی مخاطبان، سطح اعتبار و جایگاه حرفه‌ای یک برنامه گفت‌وگومحور را رقم می‌زند. مثلا در انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته هیچ برنامه جذاب تلویزیونی نمی‌توانست به اندازه مناظرهای تلویزیونی نامزد‌های ریاست‌جمهوری جذاب و دیدنی باشد و اتفاقا همان مناظره‌ها نشان داد که یک برنامه گفت‌وگومحور تا چه اندازه می‌تواند بر جامعه تاثیر گذاشته و افراد زیادی را به تماشای خود بنشاند. قطعا یکی از دلایل آن تناسب منطقی موضوع بحث با میهمانانی بود که برای گفت‌وگو دعوت شده بودند، اما همین عنصر جذاب و با اهمیت یکی از کانون‌های نقد و مناقشه بر سر برنامه‌های گفت‌وگومحور است. به این معنی که گاهی شاهد دعوت از افرادی به عنوان کارشناس به این برنامه‌ها هستیم که نه‌تنها دارای جذابیت رسانه‌ای لازم برای مخاطب نیستند یا مثلا بلد نیستند که خوب حرف بزنند که حتی کارشناس هم نیستند و بنا به یک واسطه و رابطه‌ای به این برنامه‌ها دعوت شده و از برد تبلیغاتی رسانه ملی به نفع منابع و مصالح شخصی خویش سود می‌برند.

مخاطب‌شناسی تلویزیون نشان می‌دهد که مخاطبان این رسانه غالبا به آن اعتماد داشته و سخنانی که کارشناسان برنامه‌های گفت‌وگومحور می‌گویند تاثیر زیادی بر افکار عمومی دارد. واقعیت این است که باید برنامه‌های گفت‌وگومحور را به 2 گروه عمده سرگرمی و برنامه‌های تخصصی و علمی تقسیم کرد آن وقت می‌توان به معیار و شاخصه‌های دقیق‌تری در انتخاب کارشناس برنامه رسید. مثلا برای برنامه‌های مناسبتی سرگرم‌کننده و اجتماعی حضور یک بازیگر یا ورزشکار می‌تواند کافی باشد و ماهیت این برنامه‌ها نیز به گونه‌ای است که خیلی به اظهار نظر کارشناسانه نیازمند نیست و مخاطبان نیز چنین انتظاری از مهمان برنامه ندارند. هرچند در این برنامه‌ها نیز گاهی شاهد اظهارنظرات کارشناسانه و غیرتخصصی مثلا یک بازیگر یا ورزشکار در حوزه غیرحرفه‌ای‌اش هستیم که عذری بدتر از گناه محسوب می‌شود. بارها در برنامه‌های مناسبتی شاهد بودیم که این افراد در مورد مسائل مختلف سیاسی ـ اجتماعی و حتی مسائل تربیتی و آموزشی اظهار نظر می‌کنند که اصلا در حوزه تخصص و حرفه آنها نیست.

در آسیب‌شناسی این معضل قطعا نمی‌توان به بعد اقتصادی و مالی ماجرا بی‌اعتنا بود. در همه جای دنیا برای استفاده از دانش و تخصص کارشناسان، بودجه‌های اقتصادی هم در نظر گرفته می‌شود که هم برای کارشناسان ایجاد انگیزه کند و هم برای تخصص و دانش آنها ارزش و اعتبار در نظر گرفته شود. در بسیاری از برنامه‌های گفت‌وگومحور یا چنین تمهیدی در نظر گرفته نشده یا پس از مدتی به فراموشی سپرده می‌شود. همین مساله نیز گاهی موجب دلسردی کارشناسان شده که پیامد آن یا عدم استمرار و ادامه همکاری با یک برنامه است یا کاهش کارایی و اثربخشی. بسیاری از این کارشناس ـ مهمانان پس از مدتی که با هیچ تشویق مادی و معنوی روبرو نمی‌شوند عرصه را ترک کرده و به کار خویش مشغول می‌شوند. از سوی دیگر معضل پارتی‌بازی و رفیق‌بازی نیز در این زمینه هم به چشم می‌خورد که بحث انحصارطلبی و باندبازی را در ساختار تولید یک برنامه تاک‌شو دامن می‌زند که خارج از شان و منزلت چنین برنامه‌هایی است.