‌محل ‌ساخت ‌رصدخانه ‌ملی ‌ایران مشخص شد

اما هفته گذشته رضا منصوری، استاد دانشگاه صنعتی شریف و مجری طرح رصدخانه ملی ایران در گفت‌وگویی با خبرگزاری ایسنا، محل نهایی ساخت رصدخانه ملی ایران را قله گرگش در حوالی کاشان اعلام کرد. قله 3600 متری گرگش در حوالی روستای کامو در نزدیکی کاشان جایی است که قرار است میزبان نخستین رصدخانه پژوهشی کشور باشد.

زمانی که این طرح به بهره‌برداری برسد، پس از وقفه‌ای قریب به 10 قرن، ایران بار دیگر صاحب رصدخانه‌ای قابل استفاده در فعالیت‌های پژوهشی روز دنیا خواهد شد. خبری که هفته گذشته در گفت‌وگوی دکتر رضا منصوری با خبرنگار ایسنا منتشر شد، خبری بود که سال‌های سال جامعه علمی ایران در انتظار شنیدن آن بود.

داستان رصدخانه ملی ایران داستانی قدیمی است، اما اگر بخواهیم برای داستانی که با اعلام محل ساخت رصدخانه به فصل جدیدی وارد شد، آغازی مشخص کنیم باید به سال 1378 بازگردیم.

اولین گام برای ساخت رصدخانه‌های بزرگ و قابل استفاده در پژوهش‌های نجومی و روز جهان که بتوان از آنها داده‌های قابل استفاده به دست آورد، تعیین محل مناسب ساخت رصدخانه است.

این مرحله برخلاف ظاهرش یکی از دشوارترین فعالیت‌ها در فرآیند ساخت یک رصدخانه به شمار می‌رود، چراکه برای منجمان تنها صافی ظاهری آسمان ملاک نیست.

جایی که برای چشمان یک رصدگر آماتور یا یک فرد معمولی ممکن است آسمان بی‌نظیری به‌شمار آید شاید به هیچ وجه جای مناسبی برای ساخت یک رصدخانه نباشد و پارامترهای مختلفی دست به دست هم می‌دهند تا شرایط ایده‌آل رصدی را تعیین کنند.

پایداری هوا در جایی که قرار است رصد صورت بگیرد، آلودگی ذرات معلق در هوا، آلودگی نوری محیط، جریان‌های بادی و آب و هوایی در کنار هم دیگر پارامتری را تشکیل می‌دهند که به پارامتر دید معروف است، این پارامتر به این معنی است که فاصله زاویه‌ای دو جسم در آسمان باید چقدر باشد تا تلسکوپ بتواند آنها را از هم تفکیک کرده و به صورت دو نقطه مجزا نشان دهد. برای درک بهتر این پارامتر تصور کنید در شرایط هوای بسیار مه‌آلود در کنار جاده‌ای ایستاده‌اید.

نوری از میان جاده دیده می‌شود، اما تا زمانی که خودروی صاحب آن به نزدیکی شما نرسد، شما نمی‌توانید منبع نور را که در حقیقت 2 چراغ ماشین هستند تشخیص دهید، اما اگر هوا صاف باشد از فاصله دورتری می‌توانید متوجه شوید که با 2 چراغ یک خودرو سر و کار دارید و نه یک چراغ.

چنین اتفاقی درباره وضع جو موجود بالای سر یک تلسکوپ هم می‌افتد. اگر شرایط جوی به گونه‌ای باشد که بتوان منابع نوری که فاصله نزدیک‌تری نسبت به هم دارند را دید در این صورت پارامتر دید یا seeing محیط بهتر و شرایط‌ برای ساخت رصدخانه بهتر است، اما از سوی دیگر این پارامتری نیست که با یک شب اندازه گرفتن به دست بیاید، بلکه باید در طول سال و با انجام رصد‌های مختلف این پارامتر را اندازه گرفت و همزمان با آن تعداد شب‌های صاف محل، شب‌های غبارآلود، آلودگی نور و از سوی دیگر وضعیت زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی محل را نیز اندازه گرفت.

تجهیزات حساس تلسکوپ‌های بزرگ در برابر لرزه‌های زمین می‌تواند بسیار آسیب‌پذیر باشد و به همین دلیل باید همه عوامل را در نظر گرفت. به کل فرآیندی که منجر به تعیین محل رصدخانه می‌شود مکان‌یابی آن گفته می‌شود.

طرح ملی مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران در سال 1378 در شورای پژوهشی علمی کشور تصویب شد. طرحی که به گفته دکتر منصوری به دلیل بودجه پایین تنها به مطالعات میدانی اختصاص پیدا کرد تا این‌که در سال 1381 با تخصیص بودجه، تیمی که گروهی از مشاوران بین‌المللی نیز آنها را یاری می‌دادند به سرپرستی دکتر سعدالله نصیری قیداری، مسوولیت مکان‌یابی را بر عهده گرفتند.

در طی سال‌های بعدی این تیم 40 نقطه مختلف کشور را زیر نظر گرفت و با نصب تجهیزات و مستقر کردن تیم‌های آموزش دیده در آن به بررسی شرایط دید آنها پرداختند. نتیجه تحقیقات این گروه در نهایت به دو گزینه قله‌های دینوا و کلاه برفی رسید.

در سال 1387 طرح رصدخانه ملی ایران به عنوان یکی از طرح‌های کلان ملی فناوری به تصویب رسید و کار شتاب بیشتری گرفت، در همین حال در حالی که بحث‌ها بر سر آینه تلسکوپ، اهداف علمی آن و توسعه فناوری‌های مورد نیاز برای ساخت این رصدخانه در جریان بود تیم مکان‌یابی در حال بررسی نهایی میان 2 قله برای انتخاب نهایی بود که اتفاقی مسیر انتخاب قله نهایی را تغییر داد.

به گفته دکتر منصوری، در همین اوقات بود که برخی از مشاوران طرح از سازمان رصدخانه‌های جنوبی اروپا برای بازدید این 2 قله به ایران آمدند و یکی از آنها به قله گرگش اشاره کرده و پرسیده بود چرا این قله اندازه‌گیری نشده است. مساله‌ای که به دشواری صعود به آن باز می‌گشت. سرانجام گروه توانست مسیری را برای صعود به قله این کوه پیدا کند.

به مرور بیش از 70 تن تجهیزات را به آنجا منتقل کردند. بررسی‌های بعدی نشان داد که قله گرگش نسبت به دینوا دارای مزیت‌های بیشتری است و این قله میزبان رصدخانه ملی ایران و تلسکوپ 3.5 متری آن خواهد بود؛ تلسکوپی که به گفته مسوولان طرح، مجهز به سیستم‌های پیشرفته اپتیکی از جمله اپتیک سازگار است و با توجه به محل قرارگیری خود می‌تواند نقش مهمی در همکاری‌های بین‌المللی نجومی برای ایران بازی کند.

در حال حاضر بزرگ‌ترین تلسکوپ ایران اندکی بیش از نیم متر قطر دارد که عملا امکان استفاده از آن برای فعالیت‌های پژوهشی وجود ندارد و ساخت رصدخانه کلاس 3 متر جهشی غول‌آسا برای نجوم رصدی در ایران به شمار می‌رود.

اگرچه در حال حاضر دانشمندان جهان از رصدخانه‌های کلاس 10 متری استفاده می‌کنند و اندکی پس از زمان اعلام‌شده برای ساخت رصدخانه ملی ایران یعنی نیمه دهه 90 خورشیدی تلسکوپ‌های کلاس 30 متری و 40 متری اروپا به بهره‌برداری خواهند رسید، اما این شاید به معنی پایان عمر رصدخانه‌های کوچک پژوهشی نباشد.

دانشمندان ایرانی امیدوارند در حالی که وقت رصدخانه‌های فضایی و رصدخانه‌های بزرگ در آن هنگام بشدت کم و گران خواهد بود رصدخانه‌هایی مانند رصدخانه ملی ایران بتوانند در بخشی از طیف پژوهش‌های مهم اخترشناسی مانند سیارات فراخورشیدی و امثال آن فعالیت کنند.

اگر رصدخانه ملی ایران به موقع افتتاح شود، ایرانیان شاهد تحقق یکی از رویاهای قدیمی خود خواهند بود.

ایران یکی از کانون‌های توسعه دانش نجوم در جهان باستان و دوره اسلامی بوده است. ‌مفهوم رصدخانه ـ البته رصدخانه غیراپتیکی ـ در این کشور به اوج خود رسید و به گوشه و کنار جهان فرستاده شد.

10 قرن پیش ایران میزبان رصدخانه‌های بزرگی همچون رصدخانه مراغه، سمرقند، شیراز و ری بوده است اما نجوم نیز مانند بسیاری از علوم دیگر در دوره‌ای از تاریخ کشورمان رو به افول گذاشت و تلاش‌های بسیاری هم که برای بلند‌کردن دوباره آن صورت گرفت ناکام ماند، قدیمی‌ترین پیشنهادی که می‌دانیم درباره ساخت رصدخانه ملی ایران وجود دارد، به زمان ناصرالدین شاه قاجار باز می‌گردد، زمانی که یکی از تحصیلکردگان ایرانی در فرانسه به نام مشاورالملک محمودی به ناصرالدین شاه پیشنهاد ساخت رصدخانه سلطنتی ایران را داده بود و وی در پاسخش گفته بود پول را نباید خرج هوا کرد، اکنون آن دوران گذشته است و اهمیت سرمایه‌گذاری در علم مشخص است.

قوانین بازی علم هم معلوم است و اگر طرح رصدخانه ملی ایران نیز این قوانین را درست اجرا کند، می‌توان امیدوار بود بار‌دیگر خورشید دوران اوج ستاره‌شناسی از افق رصدخانه ملی ایران طلوع کند.

موفقیت این طرح که با خود ده‌ها پیشرفت ریز و درشت مهندسی، فنی و علمی در شاخه‌های مختلف را به همراه خواهد داشت تضمین‌کننده سرمایه‌گذاری‌های بعدی و ساخت دومین رصدخانه ملی کشور در کلاس‌های بزرگ‌تر و همچنین سرمایه‌گذاری جدی‌تر روی پروژه‌های دیگر علمی خواهد بود و به همین دلیل همه علاقه‌مندان علم در این کشور با چشمانی نگران اما امیدوار به رصدخانه ملی ایران چشم دوخته‌اند.