جای خالی فرهنگنامه کودکان و نوجوان در مدارس

کتاب مرجع و مدارس ایران

در سال 1377، که فرهنگنامه کودکان و نوجوانان جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران را در بخش کلیات دریافت کرد، توجه و اعتماد بسیاری از دست‌اندرکاران تعلیم و تربیت بیش از پیش به این کتاب جلب شد و آموزش و پرورش این امکان را یافت که از این مجموعه مورد نیاز دانش‌آموزان بهره‌گیری کند.

در سال‌های پایانی دهه 70 و آغاز دهه 80 ، همسو با توسعه فرهنگی، آموزش و پرورش ایران مقوله پژوهش دانش‌آموزی را در مدارس مطرح کرده بود و از دانش‌آموزان کار پژوهشی و از کادر آموزشی مشارکت در پیشبرد پروژه‌های تحقیقی دانش‌آموزان درخواست می‌شد و برای معلمان و مربیان آموزشی دوره‌های باز آموزی روش تحقیق و کارگاه‌های فعالیت مشارکتی برگزار می‌کرد، در همین زمان در کتابخانه‌ها و مدارس کتاب مرجعی که مناسب دانش‌آموزان باشد، وجود نداشت و این نیاز مورد غفلت قرار گرفته بود. یعنی دانش‌آموزان به کتاب مرجع عمومی و قابل اطمینان مناسب سن خود دسترسی نداشتند. در مدرسه‌ها و کتابخانه‌ها کتابی که پاسخگوی پرسش‌های آنان درباره مطالب مورد نیاز و علاقه آنان باشد، وجود نداشت. پژوهشگران نوجوان در میان کتاب‌های بزرگسالان و دانشگاهیان سرگردان بودند و امکان بهره‌گیری از آنها را نداشتند و مجبور بودند از بزرگسالان کمک بگیرند و کار پژوهشی آنها را خانواده‌ها انجام می‌دادند.

به این ترتیب، طرح پژوهش دانش‌آموزی مدارس ایران مسیر درست خود را نیافت و در مواردی به مسابقه‌ای میان والدین تبدیل شد و به جای آن‌که تفکر پژوهشی و جستجوگری را در دوره‌های آموزش عمومی نهادینه کند، منحصر به دانش‌آموزان نخبه شد و میلیون‌ها دانش‌آموز مدارس ایران که بنا بود چگونه پژوهش کردن را بیاموزند، با پرسشهای بی شماری که در ذهن آنان به وجود آمده بود، حیران ماندند.

در این سال‌ها جلدهای فرهنگنامه مدام انتشار می‌یافت ولی به مدارس راه پیدا نمی‌کرد و آموزش و پرورش برای تجهیز مدارس به آن اقدام جدی نمی‌کرد. البته سازمان آموزش و پرورش تهران کاملا موردی به صورت غیر فراگیر، هزار دبستان را با یک دوره فرهنگنامه مجهز کرد، اما این اقدام تداوم نیافت.

در سال 1379، جلد ششم فرهنگنامه منتشر شد، اما بازهم به دلایل متعدد از جمله پایین بودن سطح کتابخوانی در ایران، آمار پایین‌تر بهره‌گیری از کتاب‌های مرجع، کمبود کتابخانه عمومی و بی توجهی آموزش وپرورش، درهای مدارس ایران به روی فرهنگنامه باز نشدند و بخش بزرگی از مدارس ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان در تهران و سایر شهرها و روستاها همچنان بدون فرهنگنامه باقی ماندند.

در شورای کتاب کودک دست‌اندرکاران ادبیات کودکان که با نیازهای کودکان و نوجوانان آشنا بودند و یک بار در سال1358، کمرهمت بسته بودند تا در برهوت کتاب مرجع، فرهنگنامه کودکان و نوجوانان را برای فرزندان این سرزمین پدید آورند، بر این اعتقاد بودند که هر مدرسه باید کتابخانه و هر کتابخانه باید کتاب‌های کودکان و کتاب‌های مرجع داشته باشد.

بنابراین فرهنگنامه‌ای که در شورای کتاب کودک در دست تالیف است، باید در قفسه‌های کتابخانه‌های مدارس و کتابخانه‌های عمومی قرار بگیرد. همچنین پدید آورندگان فرهنگنامه معتقد بودند که فرهنگنامه باید کتاب کار معلم و دانش‌آموز باشد. به این سبب دوباره گروهی در سازمان فرهنگنامه دست به کار شدند و برای جبران بی‌توجهی جامعه آموزشی کشور نسبت به آن برنامه ریزی کردند تا فرهنگنامه را به میان مخاطبان اصلیش ببرند. این بار با این هدف که:

کتاب پاسخگو را به جامعه پرسشگر برساند وپرسشگری را گسترش دهد.

به نوجوان ایرانی اطلاع دهد که مجموعه‌ای پاسخگو درباره همه چیز و همه جا و همه کس، درباره بسیاری از پرسش‌های او تالیف شده است.

به نوجوان ایرانی هویت او و جایگاه ایران را در نیمی از مقاله‌های فرهنگنامه نشان دهد.

عادت به جستجو را در منابع مستند و موثق نهادینه کند تا نوجوان هر پاسخ غیردقیق و غیرمستند را نپذیرد.

مربی و والدین دانش‌آموزان آگاهی خود را کامل کنند و براساس مستندات به فرزندان خود یاری رسانند.

در سال 1379،برای رسیدن به اهداف بالا گروه ترویج فرهنگنامه شکل گرفت. نخست اهداف فعالیت گروه و مکان‌ها وشیوه‌های معرفی فرهنگنامه به مخاطبان گوناگون تعیین شد. سپس همکاران شورایی که در مدارس، کتابخانه‌های عمومی، فرهنگسراها و مکان‌های آموزشی کودکان و نوجوانان شاغل بودند، داوطلب ترویج فرهنگنامه شدند و پس از دریافت آموزش و کسب مهارت برای معرفی فرهنگنامه، فعالیت خود را آغاز کردند.

همکاران گروه ترویج فرهنگنامه از سویی با مسوولان مدارس که بیشترین مخاطبان فرهنگنامه بودند تماس گرفتند، سپس با ارائه نمونه جلدهای فرهنگنامه، ضرورت وجود کتاب‌های مرجع را در کتابخانه‌های آموزشگاهی و کلاس‌ها و موارد استفاده از آن را یادآوری کردند. همچنین جایگاه فرهنگنامه کودکان ونوجوانان را در آموزش وپژوهش دانش‌آموزان به دلیل صحت و دقت اطلاعات و روانی متن آن ومقاله‌های مربوط به ایران وجهان با نگاهی ایرانی شرح دادند و مجوز لازم را برای معرفی آن به دانش‌آموزان در کلاس درس و مربیان در دفتر مدارس و در بعضی اداره‌های آموزش و پرورش دریافت کردند. در همه موارد مسوولانی که فرهنگنامه را بررسی می‌کردند، با روی گشاده ازآن استقبال می‌کردند و پس از معرفی آن در مدرسه و برنامه‌ریزی لازم یک دوره تهیه می‌کردند و در مجموعه مدرسه جا می‌دادند.

از سوی دیگر، همکاران فرهنگنامه با مسوولان آموزش و پرورش و تربیت معلم و مربیان کتابداری در تهران، مسوولان کتابخانه‌های عمومی وزارت ارشاد، شهرداری‌ها و مساجد تماس گرفتند و در فرصت‌های گوناگون به معرفی فرهنگنامه پرداختند تا نقش این منبع اطلاع‌رسان را در آموزش و پژوهش و اهمیت بهره‌مندی از آن را در جهت توسعه فرهنگی و علمی کردن فضای مدارس بشناسانند. همزمان با فعالیت‌های ذکر شده در نمایشگاه‌های کتاب، کتابخانه‌ها، فرهنگسراها و همایش‌های فرهنگی حضور یافتند وفرهنگنامه را معرفی کردند.

اکنون نزدیک به 10 سال است که مروجان فرهنگنامه، به دعوت مدیران مدارس و برخی از مسوولان فرهنگی کشور، برای معرفی آن، به مدارس می‌روند و در همایش‌های موسسه‌های فرهنگی شرکت می‌کنند.

فرهنگنامه را در دستان هزاران دانش‌آموز و مربی قراردادند و در نوجوانان شوق جستجو و رسیدن به پاسخ درست و مناسب را پدید آوردند و لذت پژوهش و یافتن پاسخ پرسش‌های گوناگون خود را هدیه کردند.

در ده‌ها نمایشگاه کتاب شرکت کردند و اهمیت کتاب مرجع و فرهنگنامه را به مراجعان شناساندند.

به شهرستان‌های گوناگون دعوت شدند و در نمایشگاه‌های کتاب و فضاهای آموزشی و فرهنگی مختلف، روش بهره‌گیری از فرهنگنامه را آموزش دادند.

ده‌ها بازی طراحی کردند و به کمک اطلاعات درون فرهنگنامه و بازی‌های طراحی شده مخاطبان را با محتوای عمومی این کتاب آشنا کردند.

فهرست مشترک عنوان‌های کتاب‌های درسی و مدخل‌های فرهنگنامه را تهیه کردند تا هر معلم و مربی با توجه به روش تدریس خود بتواند پرسش‌های فراتر از کتاب درسی دانش‌آموزان را پاسخگو باشد.

فهرست‌های موضوعی را از مدخل‌های فرهنگنامه، برای مناسبت‌های مختلف، با درج جلد و صفحه تهیه کردند و در اختیار مخاطبان فرهنگنامه قرار دادند تا فراوانی موارد استفاده و کاربردهای متنوع فرهنگنامه را بازگو کنند.

به دعوت آموزش و پرورش برای مناطق بیست‌گانه تهران، برای معلمان، گروه‌های آموزشی، مدیران، و کارشناسان فناوری آموزشی، کارگاه‌ها و جلسات باز آموزی برگزار کردند و شیوه‌ها و مراحل پژوهش دانش‌آموزی، پرورش تفکر خلاق، بهره‌گیری از اطلاعات و گزارش نویسی، کار گروهی و مشارکتی را در کنار آشنایی با ادبیات کودکان، انواع ادبی، قصه خوانی و شیوه‌های ترویج مطالعه در کارگاه‌ها آموزش دادند. این آموزش‌ها طی سال‌های پس از آن نیز به یاری شرکت‌کنندگان در کارگاه‌های فرهنگنامه، در مدارس مناطق گوناگون ادامه پیدا کرد.

بسیاری از مربیان مدارس تحت‌تاثیر آموخته‌های خود از متخصصان تعلیم وتربیت و ادبیات کودکان شورای کتاب کودک، و مروجان فرهنگنامه، روش پژوهشی در آموختن و آموزش دادن کار مشارکتی و پرورش خلاقیت را در آموزش گسترش دادند و بهره‌گیری از منابع موثق و مناسب در پاسخ یابی را بیش از پیش جدی گرفتند.

همه این فعالیت‌ها نشانگر این واقعیت است که فرهنگنامه کودکان و نوجوانان از نظر پاسخگویی، شناخت هویت و فرهنگ‌سازی بسیار تاثیرگذار و وجود آن در هر مدرسه و کتابخانه ایرانی ضروری است.

فرهنگنامه طی 30 سال فعالیت خود 12 جلد را منتشر کرده است و این جلدها شامل مدخل‌هایی است که با حروف «آ تا ح» آغاز می‌شوند. مدخل‌های حرف «خ» در دست چاپ‌اند و مدخل‌های حرف «د» تا پایان «ش» نیز همزمان در حال تدوین و آماده‌سازی هستند که امیدواریم با سرعت بیشتربه چاپ سپرده شوند.

در مدخل گزینی این فرهنگنامه به جامعیت توجه شده است و بیش از 5 هزار مقاله به موضوع‌های اصلی و فرعی، کلی وجزیی، همه رشته‌های دانش اختصاص یافته است. اطلاعات بسیاری از مدخل‌های مربوط به حروف چاپ نشده تا حرف «ی» نیز در این جلدهای چاپ شده آمده است که در جلدهای 5 و 11 به سهولت می‌توان به آنها دست یافت. به نظر بسیاری از دانش‌آموزان، معلمان، مربیان و والدینی که با فرهنگنامه کار کرده‌اند، این مجموعه مفید، جامع، ضروری و کاملا قابل استفاده است.

فرهنگنامه پیوسته تجدید چاپ می‌شود، اما تجدید چاپ آن در شمارگان چند هزار، هرگز کافی برای میلیون‌ها مخاطب نیازمند آن در سراسر ایران نیست. شرایط مطلوب زمانی فراهم می‌شود که این مجموعه در شمارگان میلیونی به چاپ برسد و در سراسر ایران توزیع شود.

اکنون این پرسش جدی مطرح است: که چرا دست‌اندرکاران تعلیم وتربیت کشورمان برای تهیه این اثر یا فراهم آوردن امکان تهیه آن برای مدارس و کتابخانه‌های عمومی ایران تلاشی به عمل نمی‌آورند؟

تالیف و چاپ این مجموعه ارزشمند صدها بار سخت‌تر از توزیع آن است. اکنون که کار بسیار دشوار تالیف و تولید این فرهنگنامه در نهادی متکی به نیروی داوطلب و خدمتگزار نسل جوان با امکانات مالی بسیار محدود در حال انجام است، وقت آن رسیده است که نهادهای دولتی دست‌اندرکار آموزش و پرورش کشور همتی کنند و این مجموعه حاضرو آماده بهره‌برداری را در جهت توسعه فرهنگی کشور به کار گیرند.

پروین فخاری نیا
عضو هیات‌مدیره شورای کتاب کودک