پرده اول
خودآگاهی ملی
تاکنون کتب متعددی در حوزه تاریخ محلی منتشر شده است که به عنوان نمونه میتوان به کتاب «تاریخ سیستان» که مؤلف آن نامعلوم است و یا «تاریخ نیشابور» از محمد نیشابوری اشاره کرد. این نحله تاریخ نگاری که به خصوص در دوره پیش از صفویان و نیز در دوره قاجار از اعتنای ویژه مورخان برخوردار شد از علاقهمندی به زادگاه، اصل و تبار مایه میگرفت.
تاریخ نگاری محلی در ایران در سدههای نخستین اسلامی به عربی و از اواخر سده پنجم به فارسی نوشته میشد. تاریخهای محلی موجود نشان میدهند که مورخان محلی، از یک شیوه خاص پیروی نمیکردند. آداب و رسوم رایج و محیط فرهنگی مورخان ایرانی در شکل بخشیدن به آثار آنان تأثیر مهمی داشت.
تاریخهای محلی بیش از تاریخهای عمومی به بررسی شخصیتها و تشکیلات اداری و اجتماعی میپردازد. تقریباً همه تواریخ محلی با توصیف جغرافیای منطقه و تأثیر آن بر تاریخ منطقه ادامه مییابد. در بیشتر این آثار به رویدادهای مهمی که به بنیان شهر یا شهرهای منطقه انجامیده، پرداخته شده است.
تاریخهای محلی ناظر بر حوادث، تحولات، رجال، مشخصات جغرافیایی و... یک منطقه یا به طور خاص یک شهر و دیار(خطط) میباشند. این تواریخ از آن جهت اهمیت دارد که از یک سو به جزئیات امور پرداخته و حاوی اطلاعات دقیق، جزئی و گاه تفصیلی از یک رویداد یا واقعه تاریخی در یک شهر یا منطقه است. از دیگر سو فهم تاریخ و فرهنگ کشوری مانند ایران خصوصا تاریخ ایران از ورود اسلام تا استقرار صفویان با بررسی و مطالعه تاریخهای محلی میسر است. زیرا این نوع تاریخها به منزله خانههای جدولی است که تاریخ ایران را میسازد. بنابراین محقق تاریخ به مطالعه این تواریخ نیازمند است.
دیگر این که در تاریخهای محلی گاه آگاهیهایی از رجال، مناسبات اقتصادی – اجتماعی و رویدادهای تاریخی یافت میشود که منحصر به فرد بوده و در تاریخهای عمومی از آن اثری نیست. بویژه این تاریخها معمولا از جغرافیا و شرایط طبیعی، مسافت بین شهرهای یک منطقه و اطلاعاتی در خصوص محصولات و تولیدات هر منطقه نیز به دست میدهند. همچنین حد و مرز این نوع تاریخنویسی نسبت به تاریخهای عمومی مشخصتر و روشنتر است. این نکته حائز اهمیت است که تاریخ محلیها تصاویر پراکندهای هستند که در صورت در کنار هم قرار گرفتن تصویر بزرگ هویت ملی را میسازند. پژوهش در این عرصه به بازشناسی ریشههای هویت ملی کمک میکند.
تاریخنگاری محلی در ایران، جزئی از تاریخنگاری ملی و ایرانی محسوب میشود و هدف نویسندگان تاریخ محلی، مرتبط ساختن جغرافیا و تاریخ منطقه مورد نظر با کلّیت تاریخی و جغرافیایی ایران و پیوند آن با هویت ملی است. تاریخنگاری محلی از منظر مورخان ایرانی هیچگاه به معنی گسست از پیوندهای ملی و میهنی نبوده، بلکه توجه به تاریخ محلی و منطقهای، خود درجهای از خودآگاهی ملی و راهی برای انتساب به این هویت و تقویت آن محسوب شده است. پژوهندگان تاریخ محلی در ذکر گذشتههای تاریخی شهرهای خود، وضعیت، نقشه و جایگاه شهر خود را نسبت به ایرانشهر بیان میکردند و بدینسان درصدد بودند پیوند عمیق آن را با کشور باستانی ایران نشان دهند.
البته باید در نظر داشت که مورخان آن دوره بیشتر به هویت بومی توجه کردهاند تا هویت ملی؛ زیرا در آن زمان مفهوم هویت ملی به معنای امروز وجود نداشت. با این حال باید در نظر داشت که اگرچه مورخان تاریخهای محلی، خود به امر هویتسازی در حیطه ملی نظر نداشتهاند، اما تواریخ محلی کمک شایانی به این امر کرده است.
گفت و گو
