سمفونی زنجیر و سنج

مراسم علم‌برداری یا علم بستن، یکی از مهم ترین آیین‌هایی است که ارتباطش با عاشورا بسیار ناگسستنی است. علم به عنوان نشان و نماد پرچم سپاه امام حسین علیه السلام در روز عاشوراست که از زمان صفویه وارد مراسم آیینی این روز شده است. علم‌ها با پارچه‌های رنگی،‌ مخصوصا سبز سیدی تزیین می‌شوند و مردم نیازمندی که نذرهایی دارند با سنجاق کردن پول و پارچه به این علم‌ها، برای برآورده شدن نذر و نیازشان به امام حسین(ع) متوسل می‌شوند و در این میان لب تشنه، دل تنگ و غریبی یاران امام را شاهد و گواه می‌گیرند.

علمبندان در مازندران

در شب هفتم محرم، مردم شهرهای مختلف استان مازندران، مراسم «علمبندان» را برگزار می‌کنند. در این شب مردم به پای علم‌ها می‌روند و اصطلاحا علم را لباس می‌‌کنند. زن‌ها و مردها در کنار علم‌ها داخل تکایا حاضر می‌شوند، علم را با گلاب می‌شویند و هر کس نذر یا حاجتی دارد پارچه سبزی به آن می‌‌بندد.

نخل‌هایی که می‌چرخند

نخلگردانی یکی از آداب مشهور عزاداری در ایران در روزهای سوگواری امام حسین(ع)، سومین امام شیعیان در ایران است. این عمل به عنوان سمبل تشییع پیکر مقدس سیدالشهدا (ع) در روز عاشورا انجام می‌شود. البته نخلگردان آیینی است که مردم شهرهای کویری و مرکزی ایران مانند کاشان، یزد، نائین و تعدادی از روستاهای این مناطق برگزار می‌کنند.

نخل، اتاقک کوچکی است که دیواره‌های عمودی مشبک دارد و 2 طرف این دیواره‌ها شبیه درخت سرو است. نخل را با انواع پارچه، شال و ترمه تزیین می‌کنند و در روزهای عزا بویژه روز واقعه عاشورا آن را با آداب مخصوصی روی دوش حمل می‌کنند، همراه با عزاداران در شهر می‌گردانند و در پایان مراسم به جای اولش که معمولا یکی از تکیه‌های مشهور و بزرگ شهر است، برمی‌گردانند.

معروف ترین روستایی که مراسم نخلگردانی در آن به یکی از جاذبه‌های توریستی این روستا هم تبدیل شده، روستای تاریخی ابیانه است. در این مراسم نخلگردانی، مردم ابیانه این رسم قدیمی را که «نباید نخل را بر زمین گذاشت» به کمال رعایت می‌کنند. نخل از حسینیه تا سرچشمه که قبرستانی در شرق روستاست توسط آدم‌های مختلفی حمل شده و بالاخره در سرچشمه به زمین گذاشته می‌شود. خیلی از مردمی که چشم انتظار آمدن این روز بوده‌اند، برای برآورده شدن حاجت‌هایشان، پای نخل عاشورا، گوسفند قربانی می‌کنند.

محرم در کاشان

عزاداری کاشانی‌ها همزمان با اولین روز ماه محرم آغاز می‌شود و آخر ماه صفر به پایان می‌رسد، اما مراسم ویژه‌ای در این شهر برگزار می‌شود که از اول محرم آغاز و تا شانزدهم محرم ادامه دارد. این مراسم به «شش امام حسین(ع») معروف است. در این شب ها، عزاداران به حسینیه‌ها و مساجد می‌روند. دسته‌های عزاداری بسیاری در کاشان وجود دارد که بنا به رسم قدیم، هر کدام از این دسته‌ها نشانی از کربلا را با خود حمل می‌کنند که علم، کتل، توغ جریده، شش گوشه نهر علقمه، نخل و شط فرات از مشهورترین این نشانه‌هاست.

عاشورا در جنوب

مردم شهرهای جنوبی کشورمان هم همیشه آیین‌ و مراسم مخصوص خودشان را داشته‌اند. مخصوصا در روزهای محرم و عزاداری که با شور و هیجان خاصی بر سر و سینه می‌زنند و برای شهادت امام سومشان سوگواری می‌کنند. در بسیاری از مناطق جنوبی کشور، مخصوصا مناطق عرب نشین، مراسم عزاداری با دسته‌های بزرگی از مردان که به صورت دایره‌وار دور هم می‌ایستند و سینه می‌زنند برگزار می‌شود. حرکت مواج، یکدست و آرام جمعیتی که سینه و زنجیر می‌زنند و بخش‌هایی از سوگواره مداح را تکرار می‌کند، یکی از زیباترین و در عین حال متاثرکننده‌ترین تصاویری است که مردم عزادار جنوب خلق می‌کنند.

تغییر چهره خرمشهر

خرمشهر را کربلای ایران می‌دانند و داستان‌ها و وقایعی که بر این شهر و مردمش رفته حال و هوای عاشورایی دارد. این شهر از زمان‌های بسیار دور هم به دلیل داشتن حسینیه‌های بسیار، به نجف ثانی مشهور بوده است. در روزهای محرم، دسته‌های گوناگون با زبان‌ها و فرهنگ‌های متفاوت در خرمشهر عزاداری می‌کنند. هیات‌های کردها، لرها، بوشهری‌ها، آذربایجانی‌ها و عشایر عرب، هر کدام به شیوه‌ و روش‌های خاص خودشان عزاداری می‌کنند که همین مساله چهره شهر را در روز عاشورا بسیار متفاوت و متنوع می‌کند.

سوگ شهادت در شلمچه

شلمچه هم که شهادتگاه 30 هزار شهید زمان جنگ تحمیلی است، روزهای عزاداری حسینی، شاهد حضور دسته‌های بزرگی از زائران و کاروان‌های عزاداری است که برای سوگواری به شلمچه می‌روند، زیارت عاشورا می‌خوانند و بر سر و سینه می‌زنند.

تعزیه با لهجه‌ محلی

مردم شمال کشور هم آیین‌های خاصی برای عزاداری محرم دارند. در گیلان هم مثل بسیاری از نقاط کشور تعزیه خوانی در روزهای سوگواری امام حسین(ع) برگزار می‌شود، اما نکته جالب اینجاست که در شهرهای مختلف استان گیلان، مخصوصا در روستاها، 2 ماه آخر تابستان که فصل پایان کار و فعالیت‌های زراعی است، زمان اوج گرفتن تعزیه‌خوانی است. گیلانی‌ها این تعزیه‌ها را به زبان گیلکی و گاهی ترکی اجرا می‌کنند. اجرای تعزیه به زبان محلی، مردمی را که برای تماشا آمده‌اند بیش از پیش تحت تاثیر قرار می‌دهد.

یک مراسم متفاوت

در استان مازندران مراسم «کرپ زنی» متفاوت با سایر نقاط کشور است. «کرپ» تکه‌ای چوب تراشیده شده است که در کف دست قرار می‌‌گیرد. در مراسم کرپ زنی، شخصی که این وظیفه را بر عهده دارد، یک جفت «کرپ» را در دست می‌گیرد و هماهنگ با آهنگ نوحه‌ای که خوانده می‌شود، آنها را به هم می‌کوبد. در مازندران این شیوه به هم کوبیدن کرپ‌هاست که آن را با کرپ زنی در دیگر شهرهای کشور متفاوت کرده است.

خیلی از مردم ترکمن هم 10 روز اول محرم را روزه می‌گیرند، چرا که معتقدند با روزه گرفتن می‌توانند تشنگی و گرسنگی امام حسین(ع) و یارانش را احساس کنند. ترکمن‌ها در روز عاشورا و تاسوعا در مسجدها جمع می‌شوند و اطعام نیازمندان یکی از توجهات ویژه‌ای است که فراموشش نمی‌کنند. «قتلمه» هم نان ویژه‌ای است که ترکمن‌های شمال خراسان در روزهای محرم می‌پزند و در میان عزاداران امام حسین(ع) پخش می‌کنند.

عزاداری به شیوه آذری‌ها

عزاداری آذری‌ها در روزهای محرم، مراسم و سوگواری‌های بسیار خاصی را به همراه دارد. «شاه حسین»، «وای حسین» مهم‌ترین عباراتی است که از زبان عزاداران، شنیده می‌شود.

آذری‌ها که به خاندان پیامبر(ص)، بویژه به امام حسین(ع) ارادت ویژه‌ای دارند مراسم‌ مخصوصی را در روزهای محرم برگزار می‌کنند. یکی از این مراسم، تشت‌گذاری است که 2 روز پیش از آغاز ماه محرم، شروع می‌شود. تشت‌گذاری مراسمی است که با نوحه سرایی آغاز شده و مردم با سینه زنی در سوگ حضرت ابوالفضل(ع) عزاداری می‌کنند. در این مراسم افرادی که به آنها «حسینچی» گفته می‌شود و اغلب ریش سفیدان هیات‌ها هستند، با تشت، کوزه و مشک‌های آب بر دوش، به دنبال حسینچی دیگری که پرچمی را در دستش گرفته حرکت می‌کنند و فریادهای یا حسین، واحسین در این فاصله شنیده می‌شود.

در ادامه، حسینچی‌ها تشت را در گوشه‌ای از مسجد یا حسینیه می‌گذارند و آب کوزه‌ها و مشک‌ها را در آن خالی می‌کنند، روضه حضرت ابوالفضل(ع)، رقیه(س) یا علی‌اصغر(ع) می‌خوانند و سپس همه به نوبت تشت را می‌بوسند و لیوانی از آب آن را به نیت تبرک می‌نوشد.

مردم اردبیل هم مراسم تشت‌گذاری را به عنوان کهن‌ترین سنت سوگواران حسینی هر سال 27 ذیحجه به مدت 3 روز برگزار می‌کنند.

گهواره نمادین

حمل علم و کتل مهم‌ترین وجه عزاداری مردم بخش‌های غربی کشور است.

در کرمانشاه اما مردم روستاهای کندوله و فش، مراسم عزاداری ویژه‌ای دارند. در این بخش از کشور عزاداران از روستای خودشان، به روستاهای دیگر می‌روند و در هر روستا از آنها پذیرایی می‌شود. گهواره نمادین حضرت علی‌اصغر(ع) هم در تمام مدت روی دوش مردم حمل می‌شود.

مراسم عزای حسینی در هر شهر و روستایی ویژگی‌ها و آیین‌های خاص خودش را دارد. این تنوع و تکثر نمایش‌ها و سوگواره‌ها، چهره‌ای سیاهپوش، عظیم اما در عین حال بسیار متفاوت و تاثیرگذار به شهرهای مختلف کشور می‌دهد، اما آنچه در همه این مراسم‌ها مشترک است، سوزناکی شعرهاست که با صدای بم و بلند طبل‌ها در هم می‌آمیزد و صدای زیر و غم‌انگیز سنج‌ها برای تکمیل این سمفونی بزرگ با زنجیرهایی که همزمان بالا می‌روند و روی شانه‌ها فرود می‌آیند، همراه می‌شود.

منابع:

«فلسفه عاشورا از دیدگاه اندیشمندان جهان اسلام»، بخشعلی قنبری

«بررسی تاریخ عاشورا»، محمدابراهیم آیتی

«فرهنگ عاشورا»، جواد محدثی

«زندگانی امام حسین»، سیدهاشم رسولی محلاتی

محدثه مومنی