نمایشخانه‌ای‌ با20‌هزار‌ نفر گنجایش

محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در روزنامه شرف، تاریخ 1304 ه .ق درباره تاسیس تکیه دولت نوشته است: از سال 1285، اراده شد که تکیه‌ای عالی که در خور مجالس عزاداری دولتی باشد در جنب عمارت و باغ خاصه سلطنتی بنا شود که از آثار عظیمه بلکه از ابنیه عدیم النظیر این عصر همایون شمرده شود. جمعی از مهندسان قابل و معماران ماهر، به امر دولت قاهره گردهم آمده و طرح این بنای سعادت افتخار را ریختند و ظرف 5 4 سال مبالغ خطیره و از وجوه روزافزون، صرف عمارت این بنا نموده تا به پایان آوردند.

نمای خارجی این بنای دایره شکل آجری و داخل تکیه با کاشی‌های رنگارنگ پوشیده شده بود. این کاشی‌ها با گل و بوته، نگاره‌های جانوری و طرح‌های اسلیمی تزیین شده بودند. هر یک از اتاق‌ها و طاق نماهای تکیه دولت متعلق به یک امیر، وزیر یا حکمران یکی از ولایات بود که در زمان برگزاری مراسم با چراغ، آیینه، گلدان و قالیچه آن را زینت می‌کردند و چلچراغ و قندیل‌هایی را از سقف می‌آویختند. جایگاه ویژه شاه،یکی از غرفه‌های بالایی بود که با پرده‌ای مشکی پوشیده می‌شد.

در مرکز تکیه، سکوی مدوری بود که از زمین حدود یک متر ارتفاع داشت و با فرش‌هایی پوشانده می‌شد. این بنا ابتدا سقف نداشت و تعزیه زیر آسمان باز انجام می‌گرفت، اما پس از مدتی برای ایمن ماندن از تابش آفتاب و بارش باران، روی آن 8 نیم دایره چوبی ایجاد کردند و چادری کرباسی بر سقف کشیدند. البته در دوره مظفرالدین شاه داربست‌های چوبی را برچیدند و اسکلت فلزی دواری را بر فراز این ساختمان بنا کردند.

چادر این تکیه از بزرگ‌ترین و پرشکوه‌ترین پوشش‌های دوران خود بود که بر سر اسکلت آهنی آن استوار می‌شد. این پوشش چادری، با نقش‌هایی از شیر، پلنگ، طاووس، مرغ، گل، گلدان و شیر‌های شمشیر به دست تزیین شده بود و هر بیننده‌ای را جذب خود می‌کرد.

همچنین پرده شمایل‌هایی از ائمه و صحرای کربلا، بیرق‌ها، کتل‌ها، علامت ها، علم‌ها و دیگر آلات و ادوات مربوطه مانند زره، کلاهخود، سپر، شمشیر و خنجر که با اصول وقواعدی خاص به جرزها و اطراف نصب شده بود، زیبایی تکیه را مضاعف می‌کرد. تکیه دولت ابتدا در 4 طبقه بنا شده بود که در زمان مظفرالدین شاه، طبقه بالایی آن را خراب و بار روی ستون‌ها را سبک کردند. در هر کدام از طبقات هم ورودی‌های خاصی برای مردان، زنان و درباریان پیش بینی شده بود.

مجالس اصلی عزاداری دراین تکیه از روز اول ماه محرم شروع می‌شد و روز یازدهم به پایان می‌رسید. بانی این 11 روز شخص شاه بود و پس از آن نوبت به درباریان، اشراف و اعیان می‌رسید که تا آخر ماه صفر به برپایی مجالس تعزیه همت می‌گماشتند. در روز‌های سوگواری محرم، ابتدا چندین روضه خوانده می‌شد و در ادامه مجالس گوناگون تعزیه به اجرا در می‌آمد. بنا به روایت‌های موثق، تعداد تعزیه‌خوان‌های هر مجلس گاهی به 1500 نفر می‌‌رسید که با نظر معین‌البکا هدایت می‌شدند. در زمان برگزاری تعزیه، دسته موزیک نظامی در جایگاه مخصوص خود جای می‌‌گرفت و با ساز و دهل، شبیه‌خوانان را همراهی می‌‌کرد. چون فراهم کردن جای نشستن در تکیه بسختی میسر می‌شد، زن‌ها از صبح زود بلکه بعضی قبل از طلوع آفتاب به آنجا می‌آمدند و برای خود و بستگانشان جا می‌گرفتند. از آنجا که تا آخر مجلس به علت ازدیاد جمعیت و بسته شدن درها، ورود و خروج از ساختمان امکانپذیر نمی‌شد، بسیاری از تماشاگران غذای خود را نیز همراه می‌آوردند.

در اواخر دوره قاجار به سبب تغییرات اجتماعی و سیاسی، از اهمیت تکیه دولت کاسته شد تا آنجا که در دوره پهلوی اول با قدغن شدن اجرای تعزیه، متروکه گشت. سرانجام نیز این بنا در سال 1327 خورشیدی، پس از حدود 80 سال استواری در اختیار بانک ملی قرار گرفت تا شعبه بازار در آن بنا شود.