حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
نقش فناوری اطلاعات در قضاوت و دستگاه قضایی
فضای سالم باطعم فناوری اطلاعات
گاهی اوقات که صحبت از فناوری اطلاعات میشود، بعضیها صحبت از تفریحات و سرگرمیهایی میکنند که این علم برای بشر امروزی فراهم کرده است. اما فناوری اطلاعات یک اصل اساسی به نام توانمندسازی دارد.
در شاخه توانمندسازی به تسهیل امور با استفاده از شیوهای مدیریتی و ابزار تکنولوژیک پرداخته میشود. این شاخه از فناوری اطلاعات در هر زمینه و رشتهای میتواند وارد شود و کارها را چه از نظر ظاهری و چه از نظر محتوایی متحول کند. نمونه این تحول را در تولد بانکداری الکترونیک میتوان دید و البته هزاران نمونه دیگر نیز در این مورد وجود دارد. یکی دیگر از کارکردهای این علم در بهبود شرایط و عملکرد دستگاه قضایی و در نهایت گسترش عدالت است. قوه قضایه در هر کشوری بهعنوان رکن اساسی و اصلیترین مرجع رسیدگی به اختلافات و جرایم است و طبیعتا دارای تعداد بسیار زیادی مراجعهکننده است که برای مسایل حقوقی، مدنی و کیفری خواسته یا ناخواسته به آنجا مراجعه می کنند. اما به راستی آیا یکی از جنبههای عدالت در اجتماع تسهیل رسیدگی به اختلافات نیست؟
عدالت از نوع الکترونیکی
اصلیترین موضوع که در راستای عدالت با فناوری اطلاعات میتوان به آن رسید، موضوع دسترسی به خدمات است. یعنی وجود سازوکاری برای تسهیل دسترسی به خدمات خود آغازی بر گسترش عدالت است.
در گام بعد دادرسی میتواند در زیر سایه خدمات الکترونیک با کیفیت بسیار بالاتری انجام شود. چرا که وجود اسناد آرشیو شده و دسترسی قضات در زمان بسیار کوتاه به این اسناد میتواند یک قضاوت کامل را به اجرا بگذارد و به نوعی »نقض رای« که یکی از ضعفهای دادرسی است را به حداقل برساند. در این مورد میتوان مکانیزه شدن سیستم احضارها و غیره را به راحتی شاهد بود تا دیگر نامههای احضار بیش از زمانی که در راه رسیدن به مخاطب هستند در داخل دادسرا باقی نماند.
در موضوع طولانی شدن دادرسی که ریشه در نظام اداری سنتی دارد، فناوری اطلاعات و سیستمهای هوشمند دبیرخانه (اتوماسیون اداری) میتواند فاصله بین دفاتر را از نظر زمانی به صفر نزدیک کرده و تمامی آنها را در یک سیستم جامع تحت پوشش گرفته و با سرعت بخشیدن به کارها فرآیند دادرسی را هم از نظر زمانی و هم از نظر مراحل کار بهبود بخشد.
این سیستمها علاوه بر تاثیر مستقیم بر یک رویه تاثیرات جانبی دیگری هم در اجتماع دارد، از جمله راحتتر و مقرون به صرفهتر شدن پیگیری یک امر قضایی و نیز کم شدن ترافیک و هزینههای جانبی که در انجام سنتی کارها معمول است.
آرامش الکترونیکی
بسیاری از مراجعات به دادگاهها و دادسراها تنها برای یک سوال ساده است که معمولا فقط میپرسند «فلان پرونده در چه مرحلهای است؟»
با دیجیتالی شدن اسناد و نمود الکترونیک یافتن مراحل دادرسی، دیگر عاقلانه نیست که تمام مراجعات به شعبات حضوری باشد و این کار میتواند در بستر شبکههایی مانند اینترنت انجام شود. آماری که معاون قوه قضاییه در نمایشگاه قوه قضاییه ارائه کرد، نشان میداد 90 تا 95 درصد مراجعات برای پرسیدن همان سوال معروف است. و این سوالها نیز معمولا شکل کلیشهای و خاصی دارند. مانند اینکه فلان پرونده آیا به حکم رسید یا نه؟ و یا اینکه زمان دادگاه ما کی است؟، این سوال و پاسخهای آن در یک سیستم جامع، حل و فصل شدنی است.
در یک سیستم ایدهآل که با امکانات کشور ما نیز سازگار باشد، میتوان برای هر پرونده شمارهای خاص در نظر گرفت که به وکیل و یا شاکی آن ارائه شود تا برای رسیدگی به مراحل مختلف آن بتوانند از طریق اینترنت به اطلاعات آن دسترسی داشته باشند و نیز مراحل مختلف این دادرسی با پیامک به طرفین دعوا اطلاعرسانی شود.
در این باب مزیت دیگری نیز برای خود سازمان قضایی وجود دارد که همان کوچک شدن فیزیکی سازمان است. چرا که بسیاری از دفاتری که تنها کار ثبت و بایگانی و اطلاعرسانی انجام میدهند را میتوان در بستر شبکه پیادهسازی کرد تا دیگر به فضای فیزیکی و پرسنل آن نیازی نباشد.
قضای سالم
شاید بهترین مزیت الکترونیکی شدن نظام دادرسی ایجاد شفافیت در عملکرد باشد. در یک نظام الکترونیک هرچه مراحل دادرسی پیچیده و طولانی هم باشند، تمامی مراحل شفاف و قابل بازیابی، تمام اسناد قابل ردیابی است. البته هیچگاه امنیت و عملکرد در حد ایدهآل نخواهد بود اما براساس نیازها میتوان سطحی از ایدهآل را در نظر داشت.
در یک نظام سنتی تمام اسناد در بایگانی نگهداری میشود که عقلا نگهداری حتی یک نسخه کپی از همه آنها محال است و عوامل سادهای مانند خطای انسانی میتواند یک مستند را برای همیشه در انبوه اطلاعات مفقود سازد و یا حتی با زلزله و یا آتشسوزی این اسناد دیگر قابل بازیابی نخواهد بود. سیستمهای نگهداری اطلاعات سنتی معمولا قائم به فرد است و اگر فرد خبره بایگانی نخواهد، کسی نمیتواند به اطلاعات دسترسی پیدا کند اما در یک سیستم جامع اطلاعاتی فرآیند ذخیرهسازی، نگهداری و بازیابی اطلاعات جزیی از یک نمودار جریان داده خواهند بود که براساس قوانین خاصی طراحی میشود و تمام دسترسیها بر مبنای یک نظام جامع حفظ میشود.
بازدید از راه دور
انجام کارها از راه دور یا همان TeleWorking مزیتی انکارناپذیر برای سیستمهای تحت فناوریهای اطلاعاتی است. در نظامهای الکترونیکی فاصلهها تا حدود زیادی بیمعنا میشوند. در اموری مانند دادرسی نیز که قرار بر یک کار تولیدی نیست و تنها ایجاد ارتباط دو طرف دعوا با یک قاضی است، محیط میتواند کاملا مجازی باشد که این یک نوع دادگاه الکترونیک است. اما مزیتی که بر سلامت و صحت عملکرد یک دستگاه تکیه دارد، همان نظارت و قابلیت پیگیری بودن امور است.
در قوه قضاییه الکترونیک مسوول ارشد بر تمام واحدهای استانی بهصورت آنلاین نظارت و رسیدگی دارد و میتواند جزییترین پروندهها را در دورافتادهترین نقاط یک کشور بخواند. آن هم درست همزمان با قاضی پرونده و حتی پیش از آن. با پیادهسازی تمام این مراحل در یک نظام جامع الکترونیکی، سیستم جزیرهای به یک سیستم یکپارچه با بانک اطلاعاتی مشترک تبدیل میشود که براساس آن در کسری از ثانیه میتوان آمار هر نوع جرم و یا رفتار قضایی را در بررسی کرد.
در نظام قضایی مدرن که مرجع تمام مردم است، بهراحتی میتوان دریافت که رفتار مجرمانه در چه حدی و با چه نوسانی در چه مکانی در حال افت و خیز است. این اطلاعات بهترین ابزار برای اتخاذ یک تصمیم در زمینههای اجتماعی است.
امکاناتی مانند ویدئو کنفرانس و اتاق مشاوره مجازی میتواند سادهترین راه کارهای ایجاد بینهایت شعبه دادرسی باشد. آرامش قضات در دادرسی میتواند فشارهای عصبی و کاری یک قاضی را کم کرده و اصلیترین مهره دادگاه را در بهترین شرایط نگه دارد.
آیا دادرسی مجازی امن است؟
ناامن بودن یک سیستم اطلاعاتی مانند داشتن یک خانه گران قیمت است و حال اگر ما برای این خانه در قرار نداده باشیم مقصر کیست؟ امنیت سیستمهای اطلاعاتی صدها راه و روش دارد که هزاران سیستم امنیتی در سراسر جهان از آنها استفاده میکنند، پس اگر میخواهیم سیستم امنی داشته باشیم باید طراحی را کامل انجام دهیم و پیادهسازی را هم با سهلانگاری همراه نکنیم. حفظ اطلاعات در یک سیستم الکترونیک بسیار ارزانتر و امنتر از هزاران بایگانی است. با این وجود پیادهسازی یک طرح کامل کار آسانی نیست.
ما کجای کاریم؟
با وجود تمام نقصهای فناوری اطلاعات کشور، قوه قضائیه یکی از بهترین کارکردها را در این رابطه داشته است. البته نمود این کار را باید در عمل دید. اما احیای شبکههای سازمانی و تدوین سیستمهای بایگانی الکترونیک و همچنین مشاورههای از راه دور در کنار حرکت محتوایی این قوه در امر سایبر که به تدوین و تصویب قانون جرایم رایانهای انجامید، نشانه بلوغ این رسته از فناوری است. به موضوع دادگاههای مجازیe-Court و موارد این چنین در هفتههای آینده خواهیم پرداخت.
این سایت منبع خوبی برای مطالعه در این زمینه است: http://cybercrime.gov
سعید نوری آزاد
گفت و گو
