فرسایش خاک در ایران 5 برابر متوسط جهانی

ثروتی که از آن غافل مانده‌ایم

جنگل از مهم‌ترین ثروت‌های طبیعی هر کشور و نیز از مهم‌ترین سامانه‌های حیات وحش به شمار می‌آید. قطع درختان و نابودی جنگل‌ها باعث از دسـت رفتن قدرت نگهداری آب باران توسط گیاهان می‌شود و در نتیجه امکان ذخیره شدن آب در خاک از بین می‌رود و به دنبال آن فرسایش آغاز می‌شود. عوامل متعددی همچون عدم توجه به ارزش‌های زیست محیطی و تنوع زیستی، عدم ساماندهی صحیح مراکز جمعیتی و مشاغل داخل و حاشیه جنگل‌ها، بهره‌برداری بی‌رویه و غیراصولی و کم‌بازده، بهره‌برداری غیرمجاز و قاچاق را می‌توان موارد موثر در تخریب وسیع این منابع ارزشمند شمرد. براساس مستندات دومین گزارش وضعیت محیط‌زیست ایران، طبق برآوردها در مدت چند دهه گذشته، سطح جنگل‌های کشور از حدود 18 به 4/12 میلیون هکتار و سطح جنگل‌های شمال کشور نیز از حدود 4/3 به 8/1 میلیون هکتار کاهش یافته است.

استفاده از چوب در مصارف صنعتی و تزئینی مانند کاغذ و مبلمان، یکی از عمده‌ترین دلایل برای قطع درختان است. بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان تولید چوب‌های الواری و تراورس در سال‌های اخیر از جنگل‌های شمال رو به کاهش نهاده؛ اما این روند در قبل از سال 1382 افزایش داشته است که به سطح 79 هزار مترمکعب در سال رسیده بود.

میزان تولید گرده بینه، الواری و تراورس، تیری تونلی کاتین و هیزم نیز در سال‌های اخیر نسبت به قبل از سال 1382 کاهش داشته است.

همچنین در سال‌های گذشته به‌رغم گسترش سـطـح کـاشـت درخـتـان مـخـتـلـف و شیوه غلط بهره‌برداری از اراضی و جنگل‌ها موجب انهدام بخش وسیعی از پوشش گیاهی شده است.

جنگل‌نشینان، روستاییان و عشایر به لحاظ شیوه معیشتی خود به منابع جنگلی وابسته‌اند و بسیاری از مایحتاج خود از جمله سوخت را از این منبع تامین می‌کنند. براساس گزارش وضعیت محیط زیست ایران، مطالعات در زمینه میزان برداشت غیرمجاز به صورت سالانه از جنگل‌های شمال کشور نشان می‌دهد، حدود 3 میلیون متر مکعب و از جنگل‌ها و مراتع و سایر مناطق حدود 7/10 میلیون مترمکعب چوب و 35 هزار تن بوته جهت مصرف سوخت و تامین انرژی برداشت غیرمجاز صورت می‌گیرد. یکی دیگر از نمونه‌های بارز تخریب خاک، استفاده از جنگل‌های تنک برای کشت غلات با انگیزه گسترش اراضی و در ادامه آن، برداشتن موانع ادوات کشاورزی است. از این رو، قطع درختان باعث کاهش پوشش گیاهی، جاری شدن آب در سطح زمین و افزایش هدر رفتن خاک در اثر روان‌اب می‌شود.

آتـش‌سـوزی نـیـز مـنـجـر به نابودی جنگل‌ها می‌شود. انسان اصلی‌ترین عامل بروز آتش‌سوزی در جنگل است. آتش نه تنها باعث کاهش مساحت جنگل می‌شود بلکه روی کرم‌ها و جمعیت‌های میکروبی درون خاک نیز تاثیر می‌گذارد که تنها در یک دوره از دهه گذشته بیش از 500 فقره آتش‌سوزی گزارش شده است که منجر به از بین رفتن بیش از 5 هزار هکتار جنگل شد.

بهره‌برداری صحیح از مراتع

مـراتـع بـخـش مـهـمی از پوشش گیاهی هستند و از بین بردن آنها منجر به فرسایش خاک می‌شود. بین پوشش گیاهی و محیط زیست تعادل بسیار حساسی وجود دارد و بر هم زدن این تعادل در 15 تا 20 سال گذشته باعث از بین رفتن پوشش گیاهی شده است.

همچنین علاوه بر کمبود بارندگی در برخی از نقاط کشور، بیلان هدروکلیماتولوژی کشور نیز مبین غلبه تبخیر بر بارندگی در حوزه‌های آبریز کشور است. مرتع، پوشش حفاظتی خاک است و چرای مفرط و بی‌رویه دام بشدت از مقاومت خاک در برابر فرسایش می‌کاهد. چرای زودرس فرصت ذخیره‌سازی را به گیاهان مرتعی نمی‌دهد. همچنین چرای متوالی با فواصل کم پس از ضعیف شدن مرتع، آن را نابود می‌سازد. افزون بر این، تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی جهت زراعت دیم نیز موجب تخریب مراتع می‌شود.

چرای بی‌رویه علاوه بر از بین بردن بسیاری از گونه‌های گیاهی باارزش، منجر به از بین رفتن پوشش گیاهی نیز می‌شود. پیامد این مساله ایجاد روان‌اب سطحی و افزایش تبخیر آب از سطح خاک است که باعث افزایش میزان نمک در لایه‌های بالای خاک می‌شود.

آتش‌سوزی در مراتع نیز همچون آتش‌سوزی در جنگل‌ها آثار زیانباری بر خاک دارد. از بین رفتن موجودات میکروبی سطح خاک، مهم‌ترین آسیب این عامل است و بررسی‌ها نشان می‌دهد، بقایای محصولات کشاورزی، مخازن پر ارزشی در تولید ماده آلی خاک هستند.

دانه‌های ذرت، برنج، گندم و دیگر محصولات، غذای انسان و دام را تشکیل می‌دهند. به طور متوسط به ازای هر کیلوگرم دانه ذرت، 5/1 کیلوگرم ساقه، برگ، ریشه و آنچه به اصطلاح بقایای گیاهی نامیده می‌شود، پدید می‌آید که غذای مناسبی برای ریزجانداران خاکی است و سرانجام ماده آلی خاک را پـدیـد مـی‌آورد.هـمـچـنـیـن اراضـی زمـیـن‌هـای کشاورزی با ظرفیت و کیفیت خوب یا متوسط برای کشت و کار وجود دارد و چون هم‌اکنون کمتر از 20 میلیون هکتار تحت کشت است بنابراین هنوز ظرفیت زیادی برای توسعه زمین‌های کشاورزی وجود دارد. بخش اعظم عرصه‌های طبیعی کشور، تحت‌تاثیر انواع فرسایش‌های بادی و آبی قرار دارد که همه ساله موجب از بین رفتن میلیاردها تن خاک مـی‌شـود. ایـران از نـظر میزان فرسایش در بین کشورهای جنوب آسیا، بیشترین میزان فرسایش را دارد. بیش از 14 میلیون هکتار از اراضی ایران تحت فرسایش شدید آبی و بـالغ بر 5/6 میلیون هکتار از اراضی تحت فرسایش شدید بادی قرار دارد که همه ساله مـــوجـــب خــســـارت‌هـــای فراوانی به کشور می‌شود.

سـازمان خـــواربـــار و کـشـاورزی سـازمـان مـتحد (FAO) مـیـزان فرسایش در ایران را 3 تا 4 میلیارد تن خاک در سـال اعـلام کـرده اسـت کـه هـنوز مستندات آن منتشر نشده است.

طبق برآوردهای داخلی، میزان فرسایش خاک 5/1 میلیارد تن است که با توجه به متوسط جهانی فرسایش 2 تن در هکتار، این رقم نگران‌کننده است زیرا فرسایش خاک در ایران حدود 5 برابر متوسط جهانی است. براساس گزارش‌های مربوط به حوزه آبریز کشور از بین بردن پوشش گیاهی از علل عمده فرسایش است که این مساله در مورد مراتع و بسیاری از اراضی جنگلی ساحلی دریای خزر نیز صادق است.

حمیده سادات هاشمی