ترمیم سریع استخوان و غضروف ورزشکاران

محققان دانشگاه MIT از جمله پیشگامان توسعه دانش مهندسی بافت هستند. آنها در تازه‌ترین تلاش‌های خود در این زمینه نسل جدیدی از داربست‌های بافتی را طراحی کرده‌اند که به سبب برخورداری از ویژگی‌هایی خاص، از آن می‌توان به عنوان تحولی نوین در دنیای مهندسی بافت عنوان کرد. این داربست‌های بافتی از قابلیت بسیار چشمگیری در خصوص تحریک ساختارهای استخوانی و غضروفی برخوردار هستند به طوری‌که با کاشته شدن در مفاصلی نظیر زانو و نظایر آن، بخوبی رشد کرده و کمک شایانی به بیماران در بازگشت هرچه سریع‌تر به زندگی روزمره می‌کنند. دکتر لورن گیبسون محقق اصلی این پروژه که همکاری نزدیکی با محققان دانشگاه کمبریج در ارائه این فناوری نوین دارد، معتقد است: از این داربست بافتی می‌توان به عنوان تکنیک درمانی جدیدی نام برد که بیش از هر گروه دیگری، ورزشکاران و فوتبالیست‌ها از آن بهره‌مند خواهند شد. به عقیده محققانی همچون وی آسیب‌هایی که به بافت‌های غضروفی و استخوانی ورزشکاران در جریان تحت فشار قرار گرفتن عضله یا کشیدگی ایجاد می‌شود، در صورت عدم درمان سریع و قطعی می‌تواند به شکل‌گیری عوارض مزمن بیشتری نیز در آینده منجر شود. ورم مفاصل از جمله این عوارض است که ممکن است در پاره‌ای از مواقع فرد را برای همیشه از انجام حرکات شدید و طاقت‌فرسای ورزشی محروم سازد.

اوج هنرنمایی در این فناوری نوین را می‌توان در هرچه ساده‌تر کاربردی ساختن آن عنوان کرد. بر اساس آنچه در گزارش‌های مربوط به این فناوری نوین از جمله نشریه معتبر علمی تحقیقات مواد زیست پزشکی منتشر شده است، اگر شخصی به هر دلیلی دچار ضایعاتی در منطقه غضروفی بدن خود شود، براحتی می‌توان غضروف یاد شده را به همراه استخوان زیر آن برداشته و جای خالی ایجاد شده را با داربست‌های بافتی جدید پر کرد. کاربردی بودن این فناوری از جمله مواردی بوده است که آن را مورد اقبال بسیاری از شرکت‌های تجاری متخصص در زمینه تجاری‌سازی فناوری‌های نوین پزشکی قرار داده است. یک شرکت انگلیسی از جمله پیشگامان این علاقه‌مندان بوده است تا آنجا که گفته می‌شود استفاده از این فناوری نوین در درمان‌های کلینیکی در برخی مناطق اروپا را آغاز کرده است. پیش‌بینی کارشناسان بر این است که ورزشکاران و بویژه فوتبالیست‌ها و کشتی‌گیران که بیش از هر گروه ورزشکار دیگری در معرض کشیدگی شدید عضلات قرار دارند، اصلی‌ترین مشتریان این کلینیک‌ها باشند.

منطق علمی در پشت این فناوری نوین قرار گرفته است، آن را از هر جهت کاربردی و مطمئن نشان داده است. این داربست‌ها از ساختار دو لایه‌ای تشکیل شده‌اند. یکی از این لایه‌ها از ساختار استخوانی تقلید کرده و دیگری از ساختار غضروف. زمانی که این داربست‌ها در مفصل مورد نظر کاشته می‌شوند، مأموریت مهمی همچون تحریک سلول‌های بنیادینی به نام mesenchymal را در مغز استخوان به عهده دارند که نتیجه آن چیزی نیست جز تولید استخوان و غضروف جدید. البته این فناوری نوین هم اکنون در ابتدای راه خود قرار دارد و به گفته ابداع کنندگان آن هم اکنون به ضایعات استخوانی و غضروفی به ابعاد تنها 8 میلی‌متر مختصر محدود می‌شود.

این محققان در جریان بررسی‌های آزمایشگاهی خود ثابت کرده‌اند که تأثیرگذاری داربست‌های بافتی در یک دوره درمان 16 هفته‌ای که بر روی بزها صورت گرفته، با نتایج خیره‌کننده‌ای همراه بوده است. در مطالعه‌ای که درخصوص این آزمایش صورت گرفته است، داربست‌های مورد نظر با موفقیت چشمگیری ساختار استخوانی و غضروفی و رشد آنها را پس از کاشته شدن در مفصل زانوی بزها به همراه داشته است. نکته جالب درخصوص ارائه این فناوری نوین، چگونگی آغاز است. در ابتدا محققان در نظر داشتند ساختار قابل رشد جایگزینی را برای ترمیم ضایعات وارد شده به استخوان‌ها پیدا کنند با این حال با برداشته‌شدن گام‌های بیشتر زمینه لازم برای طراحی و ارائه داربست‌های بافتی ویژه استخوان و غضروف فراهم شد تا بدین ترتیب بر قابلیت‌های آن افزوده شود. در ابتدا کار روی داربست‌های پوستی آغاز شد و در ادامه با افزوده شدن کلسیم و فسفات به ساختار به دست آمده و همچنین استفاده از لایه دیگری که برای شبیه‌سازی ساختار غضروف ارائه شده، مدل اولیه داربست‌های استخوانی و غضروفی به دست آمد.

به نظر می‌رسد در این فناوری نوین با نوعی دگردیسی بی سابقه در یک ساختار فیزیولوژیکی سر و کار داریم تا آنجا که دکتر گیبسون آن را زمینه ساز ایجاد تغییرات جدید و مثبت در بدن بیماران دچار ضایعات استخوانی و غضروفی می‌داند.

البته این فناوری در نوع خود ابداع چندان جدیدی نیست. در گذشته نیز شیوه‌هایی برای ترمیم ضایعات استخوانی و غضروفی ارائه شده است که از آن جمله می‌توان به تحریک مغز استخوان برای انتشار سلول‌های بنیادین اشاره کرد. این تکنیک با ایجاد حفره‌ای در استخوان از طریق غضروف صورت می‌گیرد که البته فرآیند زمانبر و تا حد زیادی پرهزینه به حساب می‌آید. با این حال این فناوری نوین را می‌توان به عنوان جایگزین مؤثرتر، کم هزینه‌تر و در عین حال با درد کمتر در مقایسه با سایر تکنیک‌ها عنوان کرد. با نگاهی به تکنیک‌های نوین درمانی که هر روز با اعمال تغییراتی تازه، موثرتر و کم هزینه‌تر تمام می‌شوند، داربست‌های بافتی را نیز می‌توان از جمله این تکنیک‌ها به شمار آورد که طیف گسترده‌ای از بیماران را امیدوار ساخته است.

در آزمایشاتی که تاکنون در محیط‌های مختلف آزمایشگاهی صورت گرفته است پذیرش این تکنیک از سوی بدن بیماران دچار ضایعات غضروفی و استخوانی به تأیید رسیده است و از این‌رو پیش‌بینی می‌شود در صورت توجه مراکز درمانی و بیمارستانی در گوشه و کنار جهان، خیلی سریع به عنوان راهکار نوین و البته قطعی درمان کشیدگی و پارگی غضروفی و حتی ترمیم ترک‌های استخوانی به کار گرفته شود.

در حال حاضر ورزشکارانی که دچار ضایعات غضروفی و استخوانی می‌شوند برای بازگشت هرچه سریع‌تر به میادین ورزشی ممکن است بین 6 ماه تا یک سال خانه‌نشین شوند اما استفاده از این بافت‌ها آینده بسیار روشن‌تری را برای آنها رقم می‌زند به طوری که بسته به نوع آسیب دیدگی ممکن است تنها درعرض دو ماه نیز بار دیگر پای به میادین ورزشی بگذارند.

مهدی پیرگزی