حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
دانشآموزان، مدرسه و تلفن همراه
بهرهگیری از فناوری و همپای توسعه ارتباطات حرکت کردن، پدیدهای پسندیده و شایسته است از این جهت که از لوازم اولیه توسعه و پیشرفت به شمار میرود، اما در پذیرش هر ابزار فناوری آنچه اهمیت دارد، این است که اولا جایگاه ارزشها و اصول اخلاقی و فرهنگ دینی تا چه اندازه رعایت شده است و ثانیا پذیرش این فناوری چه بایدها و نبایدهایی را ایجاد خواهد کرد؟
اگر بر مبنای این اصول، تکنیک و فناوری را بپذیریم، شاید بتوان نام فناوری را بر آن پدیده گذاشت. در غیر این صورت صرفا برداشت ما از این ابزار فقط در حیطه تکنیک و فناوری باقی خواهد ماند و به جای آن که انسان تاثیرگذار بر فناوری باشد، این تکنیک و ابزار به زندگی او جهت میدهد و گاهی این تاثیر تا آن اندازه است که آدمی را از خود بیخبر میکند و تا حد از خود بیگانه شدن و الینه شدن کشیده میشود. ورود تکنیک ارتباطات و تلفن همراه در صحنه زندگی اجتماعی امروز انسانها با این منظر و دیدگاه قابل بررسی است. وسیلهای که برای خیل عظیمی از انسانها، ابزاری برای پیشرفت و بهبود وضعیت ارتباط اجتماعی، ورود به شبکه گسترده تعامل اجتماعی با انسانها، صرفهجویی در وقت و زمان و برنامهریزی در اهداف زندگی به حساب میآید و در این میان نیز گروهی هستند که این پیشرفت تکنیکی برایشان چیزی جز تفنن و تفریح و ابزاری برای سپری نمودن وقت و زمان به حساب نمیآید.
در حیطه تعلیم و تربیت اینترنت، رایانه و تلفن همراه با توجه به اهداف فناوری و ابزارهای آموزشی، تعریف خاص خود و جایگاه مشخصی در امر آموزش دارند، از این رو در اهداف فناوری آموزشی تا زمانی که این ابزارها بتوانند مفاهیم و ارزشهایی را بهطور فراگیر انتقال دهند و در توسعه اهداف تربیتی و آموزشی مثمرثمر باشند، جایگاه آنها تبیین و مورد استفاده قرار گیرد.
متاسفانه در این توسعه کمی فناوری آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته، ابعاد تربیتی و آموزشی و در نهایت مقوله ارزشی و فرهنگی این ابزارها در نسل جوان است. به عنوان مثال، اکنون بیشترین استفادهکنندگان از اینترنت به معنای برنامه تفنن و تفریح و سپری کردن اوقات زندگی، دانشآموزان هستند و کمترین میزان کاربران کسانی هستند که از اینترنت به عنوان منبعی علمی و آموزشی بهره میبرند. نسبت به تلفن همراه نیز چنین وضعیتی مشهود است، لذا ورود تلفن همراه به مدرسه و در اختیار قرار گرفتن آن به وسیله دانشآموزان به گونهای است که:
خانواده بسیاری از دانشآموزان در ارتباط با این که برای فرزندشان تلفن همراه تهیه کنند یا خیر، هنوز مردد هستند. این تردید به دلیل آثار سوءاستفادههای نادرست از این ابزار ارتباطی است. از این رو با مشورت مدرسه و مربیان نظارت غیرمستقیم خود را بر این انتظار فرزندشان پیگیری میکنند.
خانوادههایی نیز وجود دارند که بدون در نظر گرفتن بسترهای تربیتی و تعامل با ارزشهای مدرسه صرفا برای پاسخ به نیازهای فرزندانشان در تهیه این ابزار به درخواست فرزند خود پاسخ مثبت داده، بدون این که وظیفه نظارت و ارزیابی نحوه استفاده از این تکنیک را وظیفه خود بدانند.
در روند فعالیت آموزشی آن دسته از دانشآموزان که تلفن همراه برایشان صرفا وسیلهای ساده برای ارتباط است، مشکلی با مجموعه نظام آموزشی ندارند، چون این گروه بر این باورند که ارزشهای تربیتی و آموزشی مدرسه را باید پذیرفت و این پذیرش را در حفظ حریم اجتماعی مدرسه و کلاس از خود نشان میدهند.
بیشترین مشکل مدارس با آن گروه از دانشآموزان است که حریم ارزشهای تربیتی و آموزشی را از میان برده و در کلاس درس با زنگ تلفن همراه یا دریافت پیام کوتاه میخواهند حریم کلاس را با بیحرمتی از بین ببرند و حتی در ارتباط با نفی ارزشهای اخلاقی با نوعی وابستگی که به تلفن همراه خود پیدا نمودهاند، سعی در بیارزش کردن مفاهیم تربیتی برای گروه همسالان خود دارند؛ لذا لازم است:
1- نظام آموزشی به صورت صریح و شفاف جایگاه ورود تلفن همراه را در محیط آموزشی مدرسه تعریف کند و در این تعریف دور از تفاسیر سلیقهای متناسب با جایگاه ارزشی مدرسه بایدها و نبایدهای خاصی طرحریزی شود.
2- نظارت تربیتی خانوادهها و توسعه فرهنگ ارزشی بهره گرفتن از تلفن همراه از طریق خانوادهها به نسل جوان بیشتر شناخته شود. اگر این بعد نظارتی بیشتر تقویت شود، حفظ ارزشهای اجتماعی و انسانی نیز بیشتر خواهد بود.
3- معلمان به عنوان الگوهای آماده ارزشی نزد دانشآموز، در استفاده از این ابزار ارتباطی باید به گونهای عمل کنند که گفتار و رفتارشان جلوه فرهنگی استفاده از ارزشهای اجتماعی باشد. پاسخگویی به تلفن در کلاس درس از سوی معلم یا صدای زنگ تلفن همراه در کلاس همپایی دانشآموز، ارزشهای کلاسی را ایجاد نخواهد کرد.
4- بیشترین آسیب ارزشی و تربیتی از این وسیله ارتباطی اکنون در دوره متوسطه و راهنمایی وجود دارد. با کشش و جاذبه خاصی که برای نسل جوان وجود دارد، بیشترین برنامهریزی در مدارس برای این دورههای تحصیلی باید شکل بگیرد تا آثار منفی رفتاری و اخلاقی آن در محیطهای آموزشی از بین برود.
نتیجه کلام این که تلفن همراه را با عنوان ابزار فناوری که فرهنگ و جایگاه خاص خود را باید داشته باشد، نفی نمیکنیم، اما لازم است ورود این وسیله را در نظام آموزشی با دید آسیبشناسی بررسی و نکات مثبت و منفی آن را در مجموعه تربیتی و آموزشی مدارس مرور کنیم. این بررسی ما را از معضلات خاص فرهنگی و اجتماعی که نسل جوان را دربرخواهد گرفت، آگاه و نسبت به رفع این معضلات و فرهنگسازی مثبت و آموزش صحیح نسل فردا کمک خواهد کرد. این چیزی نیست جز هدف فناوری در زندگی انسان امروز.
محمدرضا رضایی
گفت و گو
