ایستگاه‌ فضایی‌ ضرورت ‌علمی ‌یا اتلاف هزینه؟

در یک دهه گذشته دانش رباتیک جهش‌های خیره‌کننده‌ای داشته است. برخی دانشمندان متخصص در این عرصه با مرتبط عنوان کردن دانش نوین روباتیک با برنامه‌های اکتشافاتی در نقاط غیرقابل دسترس بشر نظیر اعماق اقیانوس‌ها و فضا طیف قابل‌توجهی از برنامه‌های اکتشافاتی پرهزینه نیز سفر انسان به مریخ و حتی اجرام آسمانی فراتراز آن را زیر سوال برده و با طرح این نکته که صرفا و با توجه به قابلیت‌های بالای چنین سیستم‌های پیشرفته با قابلیت کنترل از راه دور دیگر نیازی به خطر انداختن سلامت فضانوردان و صرف هزینه‌های چند میلیارد دلاری نیست، منطق فعلی درخصوص طرح‌هایی نظیر ایستگاه فضایی بین‌المللی و لزوم ادامه سرمایه‌گذاری در آن را مورد حمله قرار داده‌اند. در بطن این چالش‌ها نخستین قربانی ، ایستگاه فضایی بین‌المللی است که هم‌اکنون در آستانه تکمیل شدن قرار داشته و براساس برنامه‌ریزی‌های از پیش صورت گرفته در آینده پذیرای شمار بیشتری از دانشمندان خواهد بود، اما هم‌اکنون وبخوبی زمزمه‌هایی درخصوص شکل‌گیری چند دستگی در میان رهبران ناسا و در سطوح پایین‌تر دانشمندان و متخصصان برجسته ناسا درباره آینده حیات ایستگاه فضایی بین‌المللی و لزوم ادامه سرمایه‌گذاری در این طرح عظیم بین‌المللی دیده می‌شود. بیش از 10 کشور در ساخت ایستگاه فضایی بین‌المللی حضور دارند که هر یک بخشی از تجهیزات آن را طراحی، تولید و راهی فضا می‌کند. این کشورها در ماه‌های اخیر با یکی از تاریک‌ترین دوران‌های اقتصادی جهان روبه‌رو شده‌اند. از این رو معلوم نیست آیا همچنان به تعهدات خود درخصوص تکمیل ایستگاه فضایی و سرمایه‌گذاری‌های اضافی در این طرح پایبند باشند.

آژانس فضایی اروپا (اسا) که سهم قابل‌توجهی در تکمیل این ایستگاه دارد برای 4 سال آینده این طرح‌ تنها 5/1 میلیارد دلار بودجه اختصاص داده است. به عقیده کارشناسان، این رقم شاید در مقایسه با کمک‌های مالی که برای نجات بنگاه‌های اقتصادی جهان از بحران جاری اختصاص می‌یابد، ناچیز به شمار آید، اما برای یک طرح‌ علمی، غنیمتی ارزشمند محسوب می‌شود با این حال این پرسش را نیز به دنبال دارد که حقیقتا از این بودجه چه چیزی به دست می‌آوریم؟

پروفسور فرانک کلوز، استاد فیزیک دانشگاه آکسفورد و رئیس گروه کاری اکتشافات فضایی انگلیس می‌گوید: ایده‌ها و برنامه‌های جالب و هیجان‌برانگیزی درخصوص ایستگاه فضایی بین‌المللی مطرح شده است. بازی گلف در فضا و پرتاب توپی از ایستگاه فضایی به سوی مدار پایین زمین یکی از آنهاست. در همین حال ژاپن نیز که برجسته‌ترین عضو آسیایی طرح‌ ایستگاه فضایی بین‌المللی است در قالب انجمن هوانوردی اوریگامی خود در نظر دارد تا در اواخر سال جاری میلادی هواپیمای کاغذی بسازد و حرکت آن را از ایستگاه فضایی بین‌المللی تا سطح زمین بررسی کند. این ایده‌ها هیجاناتی هستند که درباره آنها اغراق نیز شده است با این حال در ذهن بسیاری از دانشمندان این پرسش را نیز ایجاد کرده‌اند که حقیقتا ایستگاه فضایی بین‌المللی برای چه اموری به کار گرفته خواهد شد؟

پروفسور کلوز ادامه می‌دهد: هر چه هست نمی‌توانم توجیه علمی دقیق و ریشه‌داری درخصوص فعالیت ایستگاه فضایی بین‌المللی پیدا کنم. در حقیقت درباره این طرح‌ و نقشه‌هایی که برای آن کشیده و بلندپروازی‌های زیادی شده است. من حتی در سال‌های اخیر صحبت و سخنرانی علمی و مبتنی بر واقعیتی درباره برنامه‌های ایستگاه فضایی بین‌المللی نشنیده‌ام. گرچه این مقوله امری پیچیده و در عین حال گسترده است، اما وقتی بحث هزینه به میان می‌آید بسیاری از دانشمندان به دنبال توجیهی مناسب برای این هزینه کرد نجومی خواهند بود.

عقیده دیگر بر این اصل استوار است که در دهه گذشته ایستگاه فضایی بین‌المللی تقریبا سهمی در دستاوردهای فضایی نداشته است و گرچه باید به این نکته نیز توجه داشت که این ایستگاه در حال ساخته شدن بوده است، اما با توجه به هزینه نجومی که برای آن در نظر گرفته شده است و عمر مفید محدود آن و فرسایشی که در فضا خواهد داشت باید تقریبا پذیرفت که بازنگری در راهبرد علمی درخصوص آینده ایستگاه فضایی بین‌المللی امری است که باید صورت گیرد.

در قبال این انتقادها دلایل منطقی دیگری نیز مطرح می‌شود. بیش از چند دهه است که حضور انسان در ماه و بازگشت دوباره بشر به این قمر طبیعی در اولویت برنامه‌های فضایی ناسا و اسا قرار گرفته است. از طرفی، بشر در چند دهه گذشته به این موفقیت بزرگ دست یافته است که بتواند مستقیما و از روی زمین به ماه برسد و حتی روی آن نیز گام بردارد. اکنون نیز نسل آتی فضاپیماهای آمریکا با هدف انتقال مستقیم فضانوردان به ماه و در ادامه مریخ طراحی می‌شوند و این در حالی است که بحث جدی درباره طراحی و احداث اقامتگاه‌های دائمی برای حضور دانشمندان در ماه مطرح و حتی طرح‌های اولیه نیز درباره آن ارائه شده است. با توجه به این نکات باید این پرسش بنیادین را مطرح کرده و البته پاسخی نیز برای آن پیدا کنیم که پس در ایستگاه فضایی بین‌المللی به دنبال چه چیزی هستیم؟

برخی منتقدان برنامه‌های اکتشافات فضایی معتقدند توجه دانشمندان علوم فضایی به ایستگاه فضایی در یک دهه گذشته بشر را در بازگشت دوباره به ماه دچار محدودیت کرده است. عقیده آنها بر این است که بودجه‌های فکری، مالی و تحقیقاتی که برای تکمیل این ایستگاه فضایی صرف شده، اگر برای بازگشت هرچه سریع‌تر دوباره انسان به ماه مد نظر قرار می‌گرفت، نتایج بهتر و درخشان‌تری در پی داشت. در کنار این استدلال‌ها گروهی نیز با نگاه موشکافانه‌تر و از زاویه دیگری صحبت کرده و می‌گویند باید درخصوص ادامه حیات ایستگاه فضایی بین‌المللی ترس و نگرانی‌هایی هم داشت. این دسته از کارشناسان، ایستگاه فضایی بین‌المللی را به عنوان سمبلی برای آینده دیگر برنامه‌های اکتشافاتی فضایی می‌دانند و از آن واهمه دارند که جاه‌طلبی‌های نظامی و سیاسی قدرت‌های سازنده آن در زیر پوشش تحقیقات علمی برای بشر دردسرساز شود. در مجموع تردیدهای مطرح شده درباره ادامه حیات ایستگاه فضایی، خود به نگرانی بزرگی تبدیل شده که در حال حاضر بحران مالی حاکم بر جهان به عنوان اصلی‌ترین و به‌روزترین توجیه در اطلاق عنوان اتلاف هزینه به آن در نظر گرفته شده است.

مهدی پیرگزی