تعطیلات در مدار

سال 1957 که اولین ماهواره ساخت دست بشر در مدار زمین قرار گرفت عصر جدیدی در تاریخ بشر آغاز شد. پرواز اسپوتنیک 1 پس از سال‌های طولانی رویاپردازی بشر به حقیقت پیوست، اما روند فعالیت‌های بعدی آنچنان سرعت گرفت که دستاوردهای انسان در عصر فضا در نیم‌قرن گذشته باعث شده است فضا تبدیل به عرصه‌ای منحصر به فرد در زندگی بشر شود. امروزه برخی کارشناسان ادعا می‌کنند 52 سال پس از ارسال نخستین فضاپیما به مدار زمین تقریبا هیچ عرصه‌ای از فعالیت‌های انسان را نمی‌توان یافت که فناوری فضایی مستقیم یا غیرمستقیم نتواند در آن منشأ اثر باشد.

نگاهی به کاربردهای ماهواره‌ها و فضاپیماهایی که طی این مدت از زمین به فضا اعزام شده‌اند می‌تواند صحت ادعای فوق را تا حد زیادی آشکار کند. اگر از پروازهای سرنشین‌دار تحقیقاتی به مقصد مدار زمین و ایستگاه بین‌المللی فضایی و تلاش‌های پیشگامانه در فتح ماه بگذریم، امروزه فضا میزبان 2 نوع اصلی از فعالیت‌هاست. نخست فعالیت‌هایی که به واسطه آن درک ما از سیاره زمین بیشتر می‌شود و امکان زندگی راحت‌تر انسان فراهم می‌شود؛ به طور مثال ماهواره‌های مخابراتی و ارتباطی، انسان‌ها را بیشتر از گذشته در ارتباط قرار داده است. ماهواره‌های آب و هواشناسی و سنجش از دور به بررسی جو و سطح و زیرسطح زمین پرداخته و منابع آن و تغییرات این لایه‌ها را بررسی و پیش‌بینی می‌کنند و با کمک سیستم‌های موقعیت‌یاب جهانی، شناسایی محل افراد آسان می‌شود. صدها کاربرد مختلف را می‌توان در بین ماهواره‌هایی که در مدار زمین جای گرفته‌اند، جستجو کرد. آنها را به درستی، دست و چشم و گوش‌های مصنوعی انسان در فضا می‌دانند. کاربرد دوم پرتابه‌های فضایی، کاوش و تحقیق علمی درباره فضای خارج از زمین است.

این ماهواره‌‌ها یا سفاین فضایی که شامل ایستگاه سرنشین‌دار بین‌‌المللی فضایی، تلسکوپ‌های فضایی، کاوشگرها و امثال آن است با قصد پاسخ دادن به پرسش‌های اساسی بشر به فضا اعزام می‌شوند. آنها از سطح زهره و ماه و مریخ تا مدار مشتری و زحل و پلوتون تا مرزهای سیاره‌ای منظومه‌شمسی و تا اطراف خورشید را زیر پا می‌گذارند، به دیدار دنباله‌دارها می‌روند، درون ابرهای‌ تیتان شیرجه می‌روند و چشم به دور دست‌‌ها می‌دوزند تا علم بشر را پیش ببرند.

اگر چه این دو طیف اصلی فعالیت‌های فضایی (نگاه به زمین  نگاه به فضا)‌ گستره وسیعی را شامل می‌شوند و تاکنون با سرعت قابل‌قبولی رشد کرده است، اما همه آنها به طور مستقیم و غیرمستقیم زیر نظر دولت‌ها و سازمان‌‌های دولتی فعالیت می‌کرده‌اند. حتی ماهواره‌های تجاری تلویزیونی یا تصویربرداری نیز در پرتاب خود وابسته به سازمان‌های رسمی دولتی هستند.

اکنون مدتی است بخش خصوصی علاقه‌مند است حضور فعال‌تری در فضا پیدا کند و این اتفاقی است که نه‌تنها باعث ایجاد بحث‌های جدی در زمینه فضا می‌شود که موضوع مهم و پر سود دیگری به نام توریسم فضایی را در دستور کار قرار خواهد داد.

توریسم فضایی چند سالی است با همکاری آژانس فضایی روسیه اتفاق می‌افتد و تعداد اندکی از گردشگران با پرداخت هزینه‌ای بسیار سرسام‌آور حدود یک هفته را در ایستگاه فضایی سپری می‌کنند، اما اگر بخش‌خصوصی وارد این عرصه شود، روند اعزام این گردشگرها به فضا افزایش خواهد یافت.

هم‌اکنون چند شرکت خصوصی رقابت برای ورود به فضا را آغاز کرده‌اند. یکی از گام‌های پیش رو در این زمینه تعریف و اهدای جایزه انصاری، ایکس بود که به نخستین فضاپیمایی اهدا شد که به طور خصوصی ساخته شده و توانسته بود در مدت معینی مسیری را به مرز فضا (ارتفاع بیش از 100 کیلومتر)‌ طی کند.

اکنون شرکت ویرزین گالاکتیک قصد دارد از سال آینده پروازهای زیر مداری توریستی خود را آغاز کند و نمونه‌های اولیه هتل‌های فضایی در مدار قرار گرفته‌اند. به این ترتیب به نظر می‌رسد درهای فضا به روی بخش‌خصوصی در حال باز شدن است، اما این موضوع طرفداران و مخالفانی دارد. در یک سو طرفداران ورود بخش خصوصی به فضا معتقدند با رخ دادن این اتفاق رقابت به عرصه فضا کشیده خواهد شد و از آنجا که کمپانی‌ها برای تضمین موفقیتشان باید راه‌های صرفه‌جویانه‌ای برای ارائه خدمات به مشتریان پیدا کنند؛ بنابراین سعی خواهند کرد روش‌های فنی و علمی کارآمدی را با سرعت بیشتری پیدا کنند که این کار نتیجه‌اش را در کل صنایع فضایی نشان خواهد داد و باعث می‌شود حتی اکتشافات فضایی نیز رونق بیشتری بگیرد. آنها عموما به داستان شبکه اینترنت اشاره می‌کنند که تا زمانی که در دست دولت‌ها بود، عملا رشد چندانی نیافت، اما به محض ورود بخش خصوصی به آن بود که یکباره شکوفا شد و به اوج رسید.

اما از سوی دیگر مخالفانی معتقدند اگر راه بر حضور بی‌رویه بخش خصوصی به فضا و بویژه مشارکت آنها در اکتشافات باز شود، فضا به ایستگاهی برای تبلیغات و توریسم تبدیل خواهد شد و به جای آن که هدف‌گذاری‌های علمی، هدف ماموریت‌ها را مشخص کند، تنها منافع اقتصادی است که جهتگیری ماموریت‌های فضایی را مشخص خواهد کرد و به این ترتیب تلاش برای پاسخ دادن به سوال‌های اساسی بشر با تاخیر روبه‌رو خواهد شد.

اگرچه این بحث با شدت ادامه دارد، اما به نظر می‌رسد جریان حضور در فضا بدون توجه به این مباحث راه خود را خواهد رفت. از یک سو حضور دانشمندان در فضا ضروری است و از سوی دیگر نمی‌توان از نتایج رقابتی شدن فضا چشمپوشی کرد و شاید حضور و رشد همزمان علم‌پیشگان و تجارت‌پیشگان در فضا راه پیش رو باشد در این میان آنچه باید به طور جدی مورد توجه قرار گیرد، تدوین قوانین استفاده از فضای ماورای جو با توجه به تحولات اخیر است. اگر تضاد منافع (مثلا بر سر استفاده از مداری خاص)‌ میان بخش خصوصی و آژانس‌های دولتی پیش آید، اولویت با کیست، مسوولیت هر یک در زمینه آلودگی فضا و زباله‌های فضایی چیست،‌نحوه تعامل آنها در زمینه ایجاد ایمنی در فضای ماورای جو چگونه باید باشد و سوال‌های دیگر که باید به آنها پاسخ داد.

پیش‌بینی می‌شود از سال آینده شاهد حضور جدی بخش خصوصی در فضا باشیم؛ حضوری که قیمت سفر به فضا را کاهش می‌دهد و امکان آن را در اختیار جمع وسیعی از مردم قرار می‌دهد، اما این حضور که قطعا در ابتدا با موجی از هیجان همراه خواهد بود، باید مسوولانه باشد. امروز زمین در اثر هیجان‌زدگی انسان در استفاده از منابع طبیعی در آستانه نابودی قرار گرفته و شاهد پدیده‌های مخوفی چون گرمایش زمین شده است، در فضا باید از همین نخستین گام دقت کرد. بویژه آن که صحبت تنها حضور در فضا برای کشف و توریسم نیست، بلکه صحبت از بهره‌برداری از منابع موجود در سیارک‌ها و اقمار است که در آینده‌ای‌ نه‌چندان دور به وقوع می‌پیوندد. حضور در فضا، پیچیدگی‌های بسیاری دارد، اما واقعیت این است که به هر حال آینده انسان در فضا قرار دارد و هیچ کشوری نمی‌تواند این واقعیت را در برنامه‌ریزی‌های بلندمدت خود فراموش کند.

پوریا ناظمی