کریدور شمال ــ جنوب، ضرورت انکارناپذیر

هزینه حمل کالاهای ترانزیتی از طریق کریدور شمال ــ جنوب تا 30 درصد نسبت به دیگر مسیرهای سنتی ارزان‌تر است و از نظر زمانی نیز 40 درصد صرفه‌جویی زمانی (بین 17 تا 22 روز) بر آن مترتب می‌شود. بر این اساس می‌توان انتظار داشت که هزینه تمام شده کالاهای عبوری از این مسیر کاهش پیدا کند. این امر موجب شده این کریدور مورد توجه بسیاری از تجار و بازرگانان قرار گیرد.

این کریدور در صورت فعال شدن 2/1 میلیارد از جمعیت جهان (یک‌پنجم کل جمعیت جهان) را پوشش می‌دهد و در مقایسه با گذرگاه‌های دیگر که 10 سال است فعالیت دارند و 13 کشور عضو آنها هستند دارای قابلیت زیادی است. به همین دلیل 15 کشور از کشورهای آسیای جنوب شرقی، حوزه خلیج فارس، اروپای شمالی و آسیای میانه مانند کشورهای فنلاند، عراق، کویت، کره، مالزی و سنگاپور عضویت در این گذرگاه را در دستور بررسی دارند؛ همچنین این مسیر نسبت به مسیر کانال سوئز 40 درصد کوتاه‌تر و 30 درصد ارزان‌تر است. به همین دلیل کشورهایی که در مسیر کانال سوئز قرار دارند حساسیت‌هایی نسبت به راه‌اندازی و توسعه این کریدور از خود نشان داده‌اند.

با توجه به عضویت 14 کشور در این کریدور و اقدام به بررسی 15 کشور دیگر برای عضویت در این مسیر، این امر بیانگر تقاضای بسیار بالایی برای استفاده از این کریدور است.

در صورت فعال شدن این کریدور برای ایران حدود 180 هزار شغل در بخش‌های مرتبط با امور حمل و نقل بار و مسافر به وجود خواهد آمد.

مزیت چشمگیر حمل و نقل ریلی

اهمیت حفاظت از منابع فسیلی ودرآمدهای حاصل از آن بر هیچ کس پوشیده نیست. در عین حال ‌‌‌اثرات مخرب زیست محیطی، هزینه‌ها و تجدید ناپذیری منابع فسیلی ازجمله مسائلی هستند که توجه به آنها ضرورت دارد.

هم‌اکنون بخش حمل و نقل ریلی با وجود سهم 16 درصدی از حمل و نقل بار و مسافر در کشور تنها 2 درصد مصرف گازوئیل را به خود اختصاص می‌دهد. آمار بانک جهانی حاکی از آن است که میزان مصرف سوخت در راه‌آهن برای حمل هزار تن بار بالغ بر 6/7 لیتر و در حمل و نقل جاده‌ای شاخص مزبور برابر 33 لیتر است.

بر همین اساس برای جابه‌جایی هر یکهزار تن ــ کیلومتر بار توسط راه‌آهن 26 لیتر سوخت صرفه‌جویی می‌شود که با توجه به حمل متوسط سالانه 10 میلیارد تن ــ کیلومتر بار در بخش ریلی سالانه 260 میلیون لیتر سوخت صرفه‌جویی می‌شود که با فروش بشکه‌ای 40 دلار سالانه می‌توان 118 واگن با قیمت 500 میلیون دلار به ناوگان حمل و نقل ریلی کشور افزود. حال اگر شبکه ریلی کشور از 8400 کیلومتر فعلی به 16 هزار کیلومتر با فرض احداث سالانه 1000 کیلومتر و به تبع آن افزایش جابه‌جایی بار و مسافر در کشور از 10 میلیارد تن ــ کیلومتر به 20 تا 25 میلیارد تن ــ کیلومتر در 8 سال آینده برسد سالانه 650 میلیون لیتر در سوخت صرفه‌جویی می‌شود.

چابهار دروازه طلایی در کریدور شمال ــ جنوب

چابهار به عنوان یکی از بنادر مهم در جنوب ایران و در بخش شمالی دریای عمان قرار گرفته است. این بندر به علت موقعیت استراتژیک و دستیابی به آب‌های آزاد بین‌المللی جایگاه ویژه‌ای در مبادلات ایران با دیگر کشورهای منطقه دارد.

از سوی دیگر این بندر به علت نزدیکی به کشورهایی نظیر افغانستان، پاکستان و آسیای میانه با اتصال به شبکه ریلی کشور اهمیت ویژه‌ای در ترانزیت کالا به این کشورها خواهد داشت؛ همچنین این بندر به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، یکی از نقاط کلیدی در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان بوده و در کریدور شمال ــ جنوب نقش مهمی ایفا خواهد کرد.

منطقه آزاد چابهاریکی از 5 نقطه جهان است که قابلیت تبدیل شدن به یک مگاپورت را دارد. با توجه به موقعیت این بندر در صادرات و واردات نیازمندی‌‌های 11 کشور جهان و کشورهای آسیای جنوبی با 5/1 میلیارد نفر جمعیت، منطقه چابهار را به عنوان نقطه استراتژیک ارزان، مطمئن و سهل‌الوصول نسبت به دیگر کریدورهای ترانزیتی جهان برای خود انتخاب خواهند کرد.

فعالیت بندر چابهار هر ساله بیشتر شده به گونه‌ای که سال 86 با ظرفیت 5/2 میلیون تن در سال 2 میلیون تن کالا تخلیه و بارگیری شده است و با اجرای طرح و توسعه این ظرفیت به 6 میلیون تن در سال خواهد رسید.

همچنین فاصله زیاد آن از تنگه هرمز باعث می‌شود تا در صورت بروز جنگ، دشمن نتواند مشکلاتی برای واردات کالاهای مورد نیاز کشور به وجود آورد. از این رو توسعه و تجهیز هر چه بیشتر این بندر به امکانات و تجهیزات بارگیری و احداث اسکله‌های مسافربری و احداث خط ریلی از چابهار به مشهد و متصل شدن به شبکه ریلی کشور برای تسهیل در حمل و نقل کالا و مسافر از جـنـوب بـه شـمال کشور و بعکس با هدف کم کردن هزینه حمل و نقل بر قیمت کالا، کم کردن زمان و سرعت در جابه‌جایی، کوتاه کردن هر چه بیشتر مسیر ترانزیت، ایمنی و صرفه‌جویی در سوخت بسیار ضروری و مفید فایده خواهد بود.

لزوم احداث خطوط راه‌آهن چابهار به مشهد

با توجه به مزایای بندر چابهار و موقعیت استراتژیک آن اهمیت اجرایی شدن خط آهن چابهار به مشهد که سال‌هاست مردم استان‌ها و شهرهای این مسیر انتظار آن را می‌کشند بیش از پیش نمایان می‌شود. احداث این خط ضمن برطرف کردن مشکلات اقتصادی اقشار آسیب‌پذیر با ایجاد هزاران فرصت شغلی پایدار در استان‌ها و شهرهای محل گذر این خط، وضعیت اقتصادی مردم این مناطق را بهبود خواهد بخشید. اجرای این پروژه مهم می‌‌تواند شهرهایی را که در طول مسیر ریلی قرار دارند، آباد کند.

با توجه به موقعیت استراتژیکی چابهار و سیستان و بلوچستان که به عنوان دروازه تجارت 5 قاره دنیا مطرح است و 1200 کیلومتر مرز آبی و خاکی با کشورهای مسیر جنوب شرق آسیا و کشورهای حوزه خلیج فارس دارد ، یکی از مناطق بسیار مهم و باارزش برای ترانزیت کالا به کشورهای شمال ایران است.

احداث این خط ریلی موجب خواهد شد بخش خصوصی بتواند از موقعیت استراتژیک بندری چابهار که تنها بندر ایرانی ساحل اقیانوس هند است، سرمایه‌گذاری در طرح‌‌های اقتصادی این بندر را در اولویت برنامه‌های خود قرار دهد.

حمل سالانه بیش از 6 میلیون تن کالاهای ترانزیتی از مجموع 20 میلیون تن کالای کریدور شمال ــ جنوب در پایانه بار بندر چابهار به وسیله این خط ریلی موجب خواهد شد تا صدها تاجر از کشورهای تولیدکننده کالا و مصرف‌کننده آن در کشورهای افغانستان، پاکستان، کشورهای آسیای میانه و غیره برای تسهیل در انجام کارهای تجاری خود از طریق این بندر استراتژیک عمل کنند. ضمن این که ایجاد این خط، تجارت سنتی مرزنشینان و بندرنشینان جنوب و شرق که متاسفانه در حال حاضر رنگ قاچاق به خود گرفته است را سروسامان خواهد بخشید.

رقابت ایران و پاکستان

پاکستان در حال ساخت و توسعه بندری به نام گوادر است. بندر گوادر پاکستان در مقایسه با کراچی فاصله بیشتری با هند دارد و لذا از موقعیتی استراتژیک برخوردار است. بعلاوه پتانسیل‌ تجاری این بندر بسیار بالاست. این بندر طرحی درازمدت نیست و در آینده نزدیک با ظرفیت کامل خود به راه خواهد افتاد. در حال حاضر فاز اول این بندر در حال اتمام است. 75 درصد هزینه‌های این فاز را چینی‌ها تامین کرده‌اند. فاز دوم این بندر نیز تا سال 2010 به اتمام خواهد رسید. ایران تنها در صورتی برنده این رقابت خواهد بود که زیرساخت‌ها و امکانات و تجهیزات لازم برای توسعه بندر چابهار را به وجود آورد. در غیر این صورت پاکستان گوی رقابت را از ایران خواهد ربود.

منافع بالقوه حاصل از ترانزیت در ایران

ایران، با بهره‌گیری از مزیت ترانزیت‌، می‌‌تواند منافع بسیاری را کسب کند و جایگاه اقتصادی خود را در سطوح منطقه‌ای و جهانی ارتقا بخشد. این مهم، مستلزم 3 عنصر مهم است:

درک واقعیات، بهره‌گیری از فرصت‌ها و کسب آمادگی های لازم برای رقابت با رقبای منطقه‌ای و بین‌المللی.

طرح کریدور شمال ــ جنوب یک فرصت استثنایی و بی‌نظیر اقتصادی و تجاری برای ایران در جهت تقویت و حمل کالای ترانزیتی در اسرع زمان با هزینه کمتر و ایمنی بیشتر به شمار می رود.

به منظور شناسایی پتانسیل درآمد ترانزیت از مسیر ایران، بررسی زیر که براساس گزارش صندوق بین‌المللی پول در سال 2006 ارائه شده، گویای بسیاری از واقعیت‌هاست:

حجم تجارت جهانی (میانگین صادرات و واردات ــ FOB) در سال 2005 بالغ بر 10368 میلیارد دلار بوده است. سهم تجارت در آسیا در همین سال بالغ بر 2706 میلیارد دلار بوده است. چنانچه 10 درصد از ارزش تجارت را طبق نرم جهانی، متعلق به بخش حمل و نقل بدانیم، سهم آسیا رقمی بالغ بر 270 میلیارد دلار خواهد بود. اگر از سهم 44 درصدی تجارت کشورهای شمال اروپا، روسیه، آسیای میانه، حوزه اقیانوس هند و جنوب شرقی آسیا که بالغ بر 1100 میلیارد دلار است صرف‌نظر کنیم و سهم ترانزیت و حمل و نقل کالا را در مسیر کریدور شمال - جنوب، که یکی از 10 کریدور مهم دنیاست تنها 10 درصد تعیین کنیم، به ارزشی معادل 27 میلیارد دلار در بخش حمل و نقل بین‌المللی خواهیم رسید.

چنانچه ارزش ترانزیت عبوری از ایران را در این کریدور با وجود نقش اصلی و جایگاه بنادر، تنها معادل 30 درصد در نظر بگیریم، به ارزش ترانزیت 1/8 میلیارد دلاری خواهیم رسید که رقم بسیار قابل توجهی است.

مزیت‌های کریدور شمال ــ جنوب

1 ــ افزایش سرعت، تجارت و ترانزیت.

2 ــ کاهش چشمگیر اقتصاد وابسته کشور به درآمدهای نفتی.

3 ــ درآمد بالغ بر یک میلیارد دلار در سال برای کشورهایی که در مسیر این رهگذر هستند.

4 ــ افزایش حجم مبادلات کالا میان هند و پاکستان و کشورهای اسکاندیناوی با کشورهای روسیه و آسیای مرکزی.

5 ــ بهبود وضع معیشتی مردم شرق کشور ازجمله استان سیستان و بلوچستان و شهر چابهار از طریق ترانزیت کالا به کشورهای همسایه.

6 ــ همکاری مناسب بنادر ایرانی با بنادر روسیه و قزاقستان که بستر مناسبی را برای همکاری بیشتر این کشور فراهم می‌کند و به طور کلی کاهش تنش میان کشورهای حاشیه خزر.

7 ــ کاهش وابستگی تجارت و ترانزیت کشورهای جنوبی آسیا به کانال سوئز.

8 ــ ایجاد قطب‌های خارجی جدید تولیدی، اقتصادی و تجاری در منطقه.

راهکارها

1 ــ انجام سرمایه‌گذاری‌های گسترده در بخش‌های مختلف حمل و نقل بویژه بخش دریایی، ایجاد تسهیلات و زیرساخت‌های حمل و نقل و مرتفع شدن موانع و رونق ترانزیت مسیر کریدور.

2 ــ ایفای نقش فعال در برقراری ارتباط تجاری و اقتصادی بین کشورهای عضو اکو در چارچوب همکاری‌ها و موافقتنامه‌های مختلف تجاری، در زمینه ترانزیت کالاهای صادراتی و وارداتی کشورهای عضو.

3 ــ حمایت‌های دولتی و ارزانی خدمات و کوتاهی مسیر، ارائه تسهیلات لازم به منظور تسریع در ترانزیت کالا از طریق کشور.

4 ــ مکلف کردن کلیه سازمان‌های دولتی در رفع موانع و تسهیل امر ترانزیت کالا از کشور.

5 ــ تجهیز و توسعه بنادر به تجهیزات تخلیه و بارگیری، توسعه ظرفیت‌های جدید در زیرساخت‌ها و ناوگان ریلی و جاده‌ای.

6 ــ توسعه و تجهیز هر چه بیشتر بندر چابهار به امکانات و تجهیزات بار گیری و احداث اسکله‌های مسافری و احداث خط ریلی چابهار به مشهد.

7 ــ فراهم کردن امکانات و تسهیلات گسترده در بخش‌های مختلف حمل و نقل بخصوص دریایی و ریلی.

شاپور بهشتی‌نژاد