کتابهای‌ مصور علمی

نقش‌ کتابهای‌ علمی‌ و اهمیت‌ مصورسازی‌ آنها، نیازمند هیچ‌گونه‌ تایید و تاکید نیست. اما تبادل‌ تجربیات‌ از سوی‌ دست‌اندرکاران‌ این‌ امر مهم، می‌تواند بسیار مفید باشد. در اینجا هدف، بیان‌ عناوین‌ و نکاتی‌ است‌ که‌ نویسنده، آن‌ را راهنمای‌ عملی‌ خلق‌ کتابهای‌ مصور علمی‌ می‌خواند، که‌ به‌ دور از شرح‌ و توصیف‌ بسیار، در قالبی‌ تیتروار و فشرده‌ مطرح‌ شده‌ است. ‌ ‌

الف: شناخت‌ کامل‌ و روشن‌ از نوع‌ کتاب‌ مصور علمی‌ و مخاطبین‌ آن: ‌

1 - مجموعه‌ای‌ از مدارک‌ و تصاویر مستند مورد نیاز، پیرامون‌ مطالب‌ کتاب‌ فراهم‌ آورید. مقصود از ایجاد یا خلق‌ هر موجود مورد نظر را مشخص‌ کنید. ‌

مسیر بیان‌ و معرفی‌ هر مورد را در زمینه‌های‌ فرهنگی، آموزشی‌ و هنری‌ معین‌ کنید. ‌

2 - مطالب‌ را به‌ طور صحیح‌ و قابل‌ انطباق‌ و مناسب‌ با درک‌ مخاطب، هدف‌گذاری‌ نمایید. ‌

برای‌ دریافت‌ تصوری‌ واقعی‌ از مخاطب‌ بکوشید. اگر او از گروههای‌ سنی‌ کودک‌ است، تا آنجا که‌ ممکن‌ است‌ به‌ آنها نزدیک‌ شوید و به‌ مشاهده‌ اعمال‌ و رفتار آنان‌ بنشینید. در مورد خودم‌ باید اعتراف‌ کنم‌ که‌ در ده‌ سال‌ اولیه، چیز زیادی‌ درباره‌ آنها دریافت‌ نکردم. در ده‌ سال‌ دوم، با توجه‌ به‌ فعالیت‌های‌ خاص‌ آنان، کم‌کم‌ به‌ نحوه‌ تفکر و درک‌ آنان‌ آشنایی‌ پیدا کردم‌ و نهایتا در ده‌ سال‌ سوم، دریافتم‌ که‌ هر کودکی‌ به‌ تنهایی، موجودی‌ بی‌نظیر است. ‌

3 - دانش‌ کافی، مخصوصا در زمینه‌ وجوه‌ مختلف‌ علمی‌ موضوعات‌ و مطالب‌ کتاب، کسب‌ کنید. اگر مولف‌ یک‌ کتاب‌ مصور، نه‌ متخصص‌ در موضوع‌ ارائه‌ شده‌ در کتاب‌ باشد و نه‌ توانایی‌ پیگیری‌ تحولات‌ سریع‌ در آن‌ موارد را داشته‌ باشد، چه‌ نتیجه‌ای‌ به‌ دست‌ خواهد آمد؟ از سوی‌ دیگر در شرایطی‌ که‌ تعداد محدودی‌ نویسنده، تصویرگر و ویراستار در این‌ زمینه‌ موجود است‌ چگونه‌ می‌توان‌ در میان‌ آنان‌ فردی‌ را که‌ کارشناس‌ متبحر امر هم‌ باشد یافت؟ ‌

تنها راه‌ این‌ است‌ که‌ «بهترین» افراد موجود در کشور با موسسه‌ مسوول‌ را در گروهی‌ گرد آورید، سپس‌ به‌ نحوی‌ آنها را سازماندهی‌ کنید که‌ زمینه‌ بروز استعداد و توانایی‌ هر عضو، به‌ «بهترین» وجهی‌ فراهم‌ آید. بازهم‌ توجه‌ شما را به‌ کلمه‌ بهترین‌ در جمله‌ بالا جلب‌ می‌کنم. ‌

اما با همه‌ این‌ احوال‌ اگر توانایی‌ تشکیل‌ چنین‌ گروهی‌ را ندارید، چاره‌ای‌ جز این‌ نیست‌ که‌ خودتان‌ بهترین‌ خالق‌ کتابهای‌ مصور علمی‌ شوید.‌

ب‌ - مراحل‌ مختلف‌ در خلق‌ کتاب‌های‌ مصور:‌

1 - مطالب‌ لازم‌ را انتخاب‌ و سیر آنها را در کتاب‌ مشخص‌ و هدفگذاری‌ کنید. برای‌ مثال‌ اگر بخواهیم‌ کتاب‌ مصوری‌ درباره‌ «آب» منتشر کنیم، چه‌ مطالب‌ مناسبی‌ را می‌توان‌ برای‌ انتقال‌ به‌ مخاطبان‌ در نظر گرفت؟‌

2 - پیش‌ نویس‌ اولیه‌ صفحات‌ را آماده‌ کنید تا هم‌ قالب‌ فیزیکی‌ کتاب‌ و هم‌ وجه‌ اقتصادی‌ کتاب، مشخص‌ و هماهنگ‌ شوند. اگر این‌ دو وجه‌ متعادل‌ نیستند، تعیین‌ کنید که‌ کدامیک‌ از حد خود پیشی‌ گرفته‌اند. ‌

وقتی‌ ایده‌های‌ شما با شرایط‌ تعیین‌ شده‌ از سوی‌ ویراستاران‌ تطبیق‌ نمی‌کند، سعی‌ کنید در چارچوب‌های‌ تعیین‌ شده‌ بهترین‌ راه‌ حل‌ را عرضه‌ کنید.‌

3 - وقت‌ و انرژی‌ کافی‌ برای‌ آزمایش‌ها و رفع‌ اشکالات‌ و اشتباهات‌ احتمالی‌ صرف‌ کنید و بارها تمام‌ مراحل‌ را تکرار کنید. ‌

4 - تعداد تصاویر یا دیاگرام‌ها را که‌ نشان‌ دهنده‌ سیر مطالب‌ هستند ضریبی‌ از 4 یا 8 بگیرید (مقدمه، بدنه‌ اصلی، اوج، نتیجه‌گیری.) ‌

این‌ سیر را می‌توان‌ براساس‌ اصول‌ «دراماتیک» یا «موزیکال» و یا مراحل‌ «زمانی» تنظیم‌ کرد. ‌

5 - متن‌ کتاب‌ نیازمند بارها بازنویسی‌ است‌ تا به‌ بیان‌ و جمله‌بندی‌ مناسب‌ برسد. برای‌ تامین‌ این‌ هدف‌ متن‌ باید کاملا قابل‌ فهم‌ و جذاب‌ شود. در مورد کتاب‌ کودکان، بهتر است‌ متن‌ دارای‌ آهنگ‌ و ریتم‌ باشد. جملات‌ خوب‌ است‌ به‌ نحوی‌ باشند که‌ زمینه‌ را برای‌ گفت‌ و شنود فراهم‌ کنند. ‌

متن‌ نباید خارج‌ از محدوده‌ واژگان‌ کودک‌ باشد. یک‌ کودک‌ سه‌ ساله، حدود 3000 کلمه‌ را می‌شناسد و این‌ برای‌ یک‌ ارتباط‌ مطمئن‌ کافیست. از میان‌ کلمات‌ و جملات‌ روزمره‌ای‌ که‌ به‌ کار می‌برید، می‌توانید با گزینش‌ مناسب‌ آنچه‌ را مورد نظرتان‌ است، به‌ شکلی‌ بیان‌ کنید که‌ برای‌ کودکان‌ کاملا قابل‌ فهم‌ و در عین‌ حال‌ جذاب‌ باشد.‌

6 - تصاویر فقط‌ ارائه‌ دهنده‌ مطالب‌ کتاب‌ از طریق‌ ارتباط‌ بصری‌ نیست. بلکه‌ نقش‌ تفهیم‌ کننده‌ مطالب‌ و ایجادکننده‌ بیشترین‌ جاذبه‌ به‌ رای‌ خوانندگان‌ را داراست. همچنین‌ بیان‌ کننده‌ همه‌ چیز به‌ طور واضح‌ و عینی‌ و روشن‌ و بدون‌ پیچیدگی‌ است‌ که‌ این‌ امر به‌ تنهایی‌ از عهده‌ کلمات‌ و جملات‌ بر نمی‌آید.‌

7 - جدا از تاکید بر کیفیت‌ تک‌ تک‌ جملات‌ و تصاویر، سیر کلی‌ کتاب‌ و مهمتر از آن، کلیت‌ کتاب‌ باید مورد توجه‌ قرار گیرد. یکی‌ از نتایج‌ اولیه‌ این‌ توجه، حذف‌ تصاویر و مطالب‌ و جملات‌ مشابه‌ از کتاب‌ است.‌

8 - مندرجات‌ کتاب‌ باید با توجه‌ به‌ «شرایط‌ حاکم‌ بر زندگی‌ روزمره»، «شیوه‌های‌ زیبایی‌شناسی» و «احساسات‌ و عواطف‌ مخاطبان» مورد بررسی‌ قرار گرفته‌ و در صورت‌ لزوم‌ اصلاح‌ و تکمیل‌ شود، البته‌ بدون‌ این‌ که‌ به‌ کلیت‌ و جامعیت‌ مطالب‌ خدشه‌ای‌ وارد شود.‌

ج‌ - مسائل‌ بعد از چاپ، صحافی‌ و توزیع‌

1 - تعیین‌ تمام‌ اشکالاتی‌ که‌ در مراحل‌ چاپ‌ و صحافی‌ روی‌ داده‌ و بر مخاطبان‌ تاثیر منفی‌ می‌گذارد.‌

2 - بررسی‌ و تحقیق‌ بر روی‌ عکس‌العمل‌ مخاطبین‌ و هرگونه‌ تاثیرگذاری‌ مثبت‌ یا منفی، که‌ پس‌ از انتشار کتاب‌ صورت‌ گرفته‌ است. در این‌ مسیر، پرسشنامه‌ها و دیاگرام‌های‌ غیرکارشناسانه، قابل‌ اطمینان‌ نیست. ‌

نهایتا نتایج‌ و موارد استخراج‌ شده، نیازمند شور و تجزیه‌ و تحلیل‌ خواهد بود. ‌

3 - اگرچه‌ ارزیابی‌ گزارش‌های‌ فروش‌ کتاب، مرتبط‌ با بخش‌ بازرگانی‌ است، اما نباید مورد غفلت‌ دیگر بخشها و مخصوصا پدیدآورندگان‌ کتاب‌ واقع‌ شود. ‌

اما جدا از توجه‌ به‌ کمیت‌ خریداران، کیفیت‌ مخاطبین، اگرچه‌ تعداد محدود هم‌ باشند، مهم‌ است. ‌

د - کتابهای‌ مصور علمی، ارائه‌دهنده‌ دانش‌ و آگاهی‌ و انتقال‌دهنده‌ تجربیات‌ و موفقیت‌های‌ بزرگ‌ پیشینیان‌ و دانشمندان‌ معاصر به‌ آینده‌سازان، در قالب‌ رسانه‌ای‌ سرگرم‌کننده‌ و جذاب‌ هستند. پس‌ در هر حال‌ باید همراهی‌ «با فضیلت» برای‌ ما باشند. ‌

‌‌مترجم: معین‌ مهدوی
ساتوشی‌ کاکو ‌