جستجوی رازهای عالم در دل دنباله‌دارها

در این میان ناسا معدود دانشگاه‌ها و محققانی را برای این منظور برگزیده که با ارسال این نمونه‌ها برای آنها در انتظار دریافت نتایج تحقیقات است.

دکتر فاطمه صداقت‌پور، محقق جوان علوم فضایی دانشگاه آرکانزاس از جمله این محققان است که در گفتگوی اختصاصی با «سیب» جنبه‌های مختلف ماموریت جدید خود را تشریح می‌کند.

درباره ماموریت کاری جدید خود صحبت کنید.

آژانس فضانوردی آمریکا از زمان انتقال نمونه‌هایی از دنباله‌دارها به زمین، حساب ویژه‌ای روی آنها باز کرده و در ماههای اخیر به دنبال دریافت پیشنهادهای علمی و تحقیقاتی در قالب مختلف از جمله پایاننامههای تحقیقاتی برای کار روی آنها بوده است. در این مدت دانشمندان ناسا پیشنهادهای ارائه شده را با دقت مورد بررسی قرار داده و کاربردی‌ترین آنها را انتخاب کرده‌اند که خوشبختانه ایده ارائه شده از سوی من یکی از این طرحهای پذیرفته شده بوده است.

این نمونه‌ها در چه حد و اندازه‌ای هستند؟

نمونه‌هایی که ناسا در اختیار من و دانشگاه آرکانزاس قرار داده، بسیار ناچیز است. البته نباید فراموش کرد که کلا نمونهبرداری از دنباله دار فضایی در جریان ماموریت استارداست نیز بسیار کم بوده است و ناگفته نماند این مساله به محدودیت‌های موجود در نمونهبرداریها بازمیگردد. من هماکنون گرنتی از ناسا گرفته‌ام که طی آن باید روی این نمونه‌ها کار کنم.

طرح پیشنهادی شما برای بررسی این نمونه‌ها چه بوده است؟

من بر اساس تحقیقاتی که داشته‌ام، نوعی تکنیک گرما دادن به ذرات معدنی را برای بررسی دقیق این نمونه‌ها به ناسا پیشنهاد کرده‌ام که تقریبا می‌توان آن را شامل 2 بخش دانست. در بخش اول کار براساس این اصل صورت می‌گیرد که برخی مواد معدنی در ازای قرار گرفتن در مجاورت منابع ویژه حرارتی و گرمایشی، انرژی‌های درونی خود را به صورت نور تابشی منتشر می‌کنند.

این اندازه‌گیری‌ها چه نکاتی به همراه دارند؟

با استفاده از تکنیک‌های مختلف اندازه‌گیری نور تابش شده از این مواد، می‌توان حدس‌های گوناگونی زد. مثلا می‌توان به این موضوع پرداخت که سن این نمونه‌ها چقدر است و از آن گذشته چه مدت است که تحت تابش پرتوهای کیهانی قرار داشته‌اند.

و اما بخش دوم کار شما؟

در ادامه از تکنیک دیگری موسوم به فرآیند القایی استفاده میشود. در این بخش و پس از گرما دادن به نمونه‌ها و بررسی نور تابشی منتشر شده، آنها را در معرض تابش پرتوهای خاصی قرار میدهند. این مجاورت بسیار کوتاه است و شاید بیشتر از 3 دقیقه به طول نینجامد. در کل باید بگویم این تکنیک‌ها تا حدودی پیچیده بوده اما با استفاده تلفیقی از آنها میتوان به بسیاری از پرسشهای بی‌پاسخ درباره عمر منظومه شمسی دست یافت.

گفتید عمر منظومه شمسی. درباره هدف اصلی از انجام تحقیقاتی از این دست صحبت کنید. آیا ناسا استراتژی خاصی را دنبال می‌کند؟

بله، دانشمندان ناسا از دهه‌های گذشته به دنبال یافتن پاسخ روشنی برای این موضوع بوده‌اند که عمر حقیقی منظومه شمسی چقدر است؟ از آن گذشته آنها در نظر دارند متوجه شوند عمر دقیق دنباله‌دارهای مختلفی که در منظومه شمسی در حال عبور هستند چقدر است؟ اینها پرسش‌های جذابی است که دانشمندان را بیش از پیش برای انجام تحقیقاتی از این دست، حتی به رغم پر‌‌هزینه‌بودن تحریک می‌کند.

خود شما در این تحقیقات بیشتر به دنبال چه نکته جالب توجهی هستید؟

برای من این نکته بسیار اهمیت دارد که آنچه ناسا از من می‌خواهد را بدرستی انجام دهم. من در این بررسی بیشتر به دنبال آن هستم که کریستال‌های موجود در این نمونه‌ها از چه نوع بوده و از آن مهم‌تر دچار چه تغییراتی شده‌اند. همچنین یافتن پاسخی قانع‌کننده برای این پرسش نیز بسیار مهم است که آیا این نمونه‌ها پیش از شکل‌گیری منظومه شمسی نیز وجود داشته‌اند یا نه؟

کمی درباره سایر پروژه‌های تحقیقاتی خود صحبت کنید.

من اصولا کار روی نمونه دنباله‌دارها را بسیار دوست دارم چون معتقدم می‌توان از دل آنها پاسخ بسیاری از پرسش‌های بدون پاسخ عالم را پیدا کرد. حدود 20 سال پیش گروهی از محققان فرانسوی که راهی قطب جنوب شده بودند به جمع‌آوری نمونه شهاب‌سنگ‌هایی پرداخته بودند که در محیط‌های آزمایشگاهی ابعاد آنها بالغ بر 100 تا 200 میکرون برآورد شده بود. آنها این نمونه‌ها را ذوب کردند و پس از فیلتر کردن آنها تحقیقات گسترده‌ای را درخصوص مشخص شدن این که زمینی هستند یا نه آغاز نمودند. به سبب حساسیت بسیار بالایی که درخصوص نمونه‌های ارسالی ناسا وجود دارد، از آنها خواستم بخشی از نمونه‌های خود را در اختیار من قرار دهند تا پیش از آغاز کار اصلی روی نمونه‌های ماموریت استارداست، تحقیقاتی را روی آنها انجام دهم.

آیا در گوشه و کنار دنیا کارهای مشابهی در حال انجام است؟

بله، من متوجه شده‌ام ناسا نمونه‌هایی از این ماموریت را به حدود 10 تا 15 دانشگاه در سراسر دنیا داده است که البته دانشگاه آرکانزاس یکی از آنها بوده است. در حقیقت ناسا در نظر دارد با استفاده از تکنیک‌های گوناگون پرده از راز این دنباله‌دارها بردارد. با این حال باید بگویم ما نخستین گروه در دنیا هستیم که با استفاده از این تکنیک خاص روی نمونه‌های ارسالی ناسا کار می‌کنیم. جالب این است که عمدتا از تکنیکی که ما در این بررسی استفاده می‌کنیم برای بررسی و تخمین دقیق عمر اشیای قدیمی و عتیقه استفاده می‌شود.

کمی هم درباره جزییات این گرنت صحبت کنید.

من این گرنت را به صورت اشتراکی به همراه یکی دیگر از محققان دانشگاه آرکانزاس دریافت کرده‌ام. این گرنت 3 ساله بوده و ارزشی معادل 421 هزار و 91 دلار دارد.

فاطمه صداقت‌پور در یک نگاه

دکتر فاطمه صداقت‌پور، محقق ایرانی مرکز علوم سیاره‌ای و فضایی دانشگاه آرکانزاس است که برای ادامه تحصیلات خود راهی دانشگاه آرکانزاس آمریکا شده است. وی عمده تحقیقات خود را معطوف بررسی نمونه‌های مختلف دنباله‌دارها و شهاب‌سنگ‌ها کرده است.

مهدی پیرگزی