سازمانی ‌اقتصادی ‌بر ‌محور ‌سیاسی

دولت‌های عضو آرسی‌دی گسترش بازرگانی در میان خود، توسعه شرایط مساعد در هریک از کشورهای عضو برای رشد پایدار اقتصادی و تحکیم علایق و پیوند‌های فرهنگی و اجتماعی و کمک به رشد و توسعه تجارت منطقه‌ای را از اهداف اساسی خود دانسته‌اند.

از آنجا که این سازمان بر پایه سازمان سنتو شکل گرفته بود، شاکله آن عمدتا از ماهیتی سیاسی برخوردار بود تا ماهیتی اقتصادی و لذا در عمل به دلیل جهت‌گیری‌های سیاسی هریک از کشورها که عمدتا براساس منافع خاص خود حرکت می‌کردند، نتوانست به اهداف اعلام شده دست یابد.

با فروپاشی نظام کمونیستی و استقلال جمهوری‌های شوروی، زمینه مناسب برای تغییرات گسترده در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی فراهم شد و براساس تصویب شورای وزیران در سال 1371 (1992) کشورهای افغانستان، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان نیز به سازمان اکو پیوستند. به این ترتیب اکو به یک سازمان منطقه‌ای با 10 عضو تبدیل شد.

از سال 1371 کشورهای عضو به طور فعال تلاش کرده‌اند که روند توسعه منطقه از طریق فعالیت‌های دسته‌جمعی را تسریع کنند.

به موازات تثبیت فعالیت‌های سازمان و نهادینه شدن همکاری کشورهای عضو در چارچوب اکو، روابط خارجی سازمان نیز رو به توسعه و گسترش نهاد.

تصویب قطعنامه‌ای در چهل‌ و هشتمین اجلاس مجمع ‌عمومی سازمان ملل درخصوص همکاری‌های بین 2 سازمان نقطه ‌عطفی در تاریخ روابط خارجی اکو به شمار می‌آید.

براساس این قطعنامه اکو به عنوان عضو ناظر مجمع عمومی پذیرفته شد و پس از آن هر 2 سال یک بار در اجلاس سالانه مجمع‌ عمومی قطعنامه‌ای پیرامون روابط بین 2 سازمان تصویب می‌شود.

با امضای یادداشت تفاهم و موافقت‌نامه‌های همکاری میان اکو و دیگر سازمان‌های بین‌المللی مانند یونیدو، یونیسف، سازمان کنفرانس اسلامی، بانک توسعه اسلامی، صندوق جمعیت ملل متحد، آسه‌آن، فائو، برنامه عمران ملل متحد، برنامه ملل متحد برای کنترل مواد مخدر، سازمان جهانی هواشناسی، مرکز تجارت بین‌الملل و بانک توسعه آسیایی روابط خارجی سازمان وارد مرحله جدیدی شد و اکو توانست به عضویت ناظر بیشتر این سازمان‌ها دربیاید.

این سازمان هم‌اکنون با 10 عضو، حدود 330 میلیون تن جمعیت و 697/620/8 کیلومترمربع وسعت کشورها، امکانات نفت، گاز و صنعت در اختیار دارد. با وجود ترکیب جمعیتی جوان آن، اکو در قالب یک سازمان موفق و خوش‌آتیه منطقه‌ای توسعه یافته است.

طبق اساسنامه این سازمان، اکو برای بهبود شرایط توسعه اقتصادی پایدار کشورهای عضو تلاش می‌کند و برای حذف تدریجی موانع تجاری در این منطقه فعالیت دارد. از دیگر اهداف اکو، تهیه برنامه مشترک برای توسعه منابع انسانی در این 10 کشور است. این سازمان همچنین برای تسریع برنامه توسعه حمل و نقل و ارتباطات فعالیت می‌کند. زبان رسمی اکو انگلیسی است و مقر اصلی آن، شهر تهران در ایران است.

نشست سران در تهران

نشست سران ازجمله تشکیلات سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو) است. در این نشست توصیه‌های لازم و مفید از سوی بالاترین سطوح رهبری کشورهای عضو به سازمان همکاری‌های اقتصادی به عمل می‌آید. این نشست تاکید و تصدیق مجددی بر اهداف و برنامه‌های سازمان همکاری اقتصادی است. زمان و مکان برگزاری نشست سران هر 2 سال یک بار و تابع پیشنهاد و آمادگی کشورهای عضو برای میزبانی اجلاس است.

اولین اجلاس سران در تاریخ 28 و 29 بهمن 1370 در تهران برگزار شد و تاکنون 8 اجلاس دیگر به ترتیب در شهرهای استانبول (ترکیه)، اسلام‌آباد (پاکستان)، عشق‌آباد (ترکمنستان)، آلماتی (قزاقستان)، تهران (ایران)، استانبول (ترکیه)، دوشنبه (تاجیکستان ) و باکو (آذربایجان) تشکیل شده است.

امسال نیز دهمین اجلاس سران اکو 21 اسفند در تهران برگزار می‌شود و قرار است در این اجلاس الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان ریاست اکو را به به دکتر محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور اسلامی ایران واگذار کند.

در این اجلاس، شخصیت‌هایی ازجمله حامد کرزای رئیس‌جمهوری افغانستان، الهام علی‌اف رئیس‌جمهور آذربایجان، آصف علی زرداری رئیس‌جمهور پاکستان، امامعلی رحمان رئیس‌جمهور تاجیکستان، عبدالله گل رئیس‌جمهور ترکیه و قربان قلی بردی محمداف رئیس‌جمهور ترکمنستان به عنوان میهمانان اصلی حضور دارند.

در عین حال، قرار است کریم ماسیم‌اف، نخست‌وزیر قزاقستان و همچنین معاون نخست‌وزیر قرقیزستان از دیگر میهمانان اصلی شرکت‌کننده در اجلاس سران اکو در تهران باشند.بنا به گفته حسن قشقاوی‌ها سخنگوی وزارت امور خارجه، امیر قطر و جلال طالبانی رئیس‌جمهور عراق نیز به عنوان میهمانان ویژه در اجلاس اکو در تهران حضور می‌یابند و همچنین نمایندگانی از سازمان‌های مختلف بین‌المللی ازجمله نماینده‌ای از سوی دبیرکل سازمان ملل هم در اجلاس تهران شرکت می‌کنند.

تقویت همگرایی

تلاش‌ها و دستاوردهای کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی «اکو» طی 2 دهه گذشته این واقعیت را به اثبات رسانده اعضا با دارا بودن منابع عظیم اقتصادی و نیروی انسانی از توان بالایی برای همکاری برخوردار هستند.

نگاهی به برگزاری اجلاس اکو تا امروز نشان می‌دهد که اکو رفته ‌رفته روند رو به رشد و توسعه پایداری را در جهت تقویت خود و نیز در جهت تقویت همگرایی‌های منطقه‌ای طی می‌کند.

منابع غنی و بکر معدنی و نفتی و گازی موجود در بیشتر کشورهای عضو اکو سرمایه ارزشمندی را در اختیار این سازمان قرار داده است.

با توجه به بحث بحران انرژی گاز در اروپا وجود منابع نفت و گاز در کشورهای اکو اهمیت ویژه‌ای را بخصوص به این سازمان می‌دهد.

در عین حال موقعیت جمهوری اسلامی ایران در منطقه اکو بویژه به لحاظ جغرافیایی کاملا استراتژیک است و ایران با داشتن مولفه‌های اقتصادی و گام‌های مهمی که در راه توسعه برداشته، نقش مهمی در جهت میسر کردن مسیرهای آسان برای تبادلات تجاری منطقه‌ای و جهانی ایفا می‌کند.

نشست اکو در تهران می‌تواند شاخصه‌ای برای توسعه همکاری کشورهای منطقه و رسیدن آنها به اهداف مشترک باشد که مسلما در شرایط حاکم بر جهان می‌تواند به سدی در برابر بحران‌های اقتصادی موجود در عرصه بین‌الملل مبدل شود.

قشقاوی، سخنگوی وزارت امور خارجه با اشاره به بحران مالی موجود در جهان درباره برگزاری اجلاس سران اکو می‌گوید: اجلاس سران اکو در تهران موضوع چالش مالی ایجاد شده در جهان را به عنوان یکی از اصلی‌ترین موضوع‌های مورد بحث خود دارد و به بررسی نحوه برخورد اکو با چالش اقتصادی جهان خواهد پرداخت.

سیاست و اکو

اکو به عنوان نقطه تماس 3 قاره آسیا، اروپا و آفریقا از موقعیتی ممتاز و راهبردی در سطح بین‌المللی برخوردار است و این سازمان نشان داده که تاکنون نقش مهمی در ایجاد تغییر و تحول در سطح کشورهای عضو و ارتباط آنها با دیگر کشورها داشته است.

برگزاری نشست اکو در تهران با حضور مقامات ارشد و روسای جمهور کشورهای عضو اکو نشان می‌دهد خلاف آنچه که غرب تلاش می‌کند نشان دهد، نقش و جایگاه منطقه‌ای تهران ممتاز است. اگرچه غرب تلاش دارد به اصطلاح انزوای ایران را به نمایش گذارد؛ اما برگزاری نشست اکو در تهران و تاکید اعضای این سازمان بر لزوم برخورداری از تجربیات و ظرفیت‌های اقتصادی ایران برای توسعه منطقه، بر نقش و جایگاه مستحکم ایران در منطقه صحه می‌گذارد و نشان می‌دهد که تهران می‌تواند محلی برای رایزنی‌های بین‌المللی باشد.

علاوه بر بحث‌های اصلی این اجلاس در حاشیه این گردهمایی، دیدارهای دوجانبه‌ای بین سران و نخست‌وزیران برخی کشورهای حاضر در این اجلاس برگزار می‌شود که این دیدار‌ها می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از جریان‌ها سیاسی و ارتباطات باشد.

موضوع گفتگوی ایران و آمریکا از مباحثی است که به نظر می‌رسد در حاشیه بحث‌های منطقه‌ای اکو مطرح شود، در حالی که عبدالله گل برای شرکت در اجلاس سران راهی ایران می‌شود هیلاری کلینتون، وزیر خارجه آمریکا اعلام کرده است از میانجیگری ترکیه بین ایران و آمریکا حمایت می‌کند. هیلاری کلینتون در گفتگوی اختصاصی با شبکه تلویزیونی سی‌ان‌ان ترک درباره نظرش راجع به میانجیگری ترکیه بین ایران و آمریکا با حمایت از تلاش ترکیه برای ایفای نقش میانجی گفت: شاید شما بهتر از ما ایران را بشناسید؛ چرا که بیش از 370 سال با این کشور مرز مشترک دارید. از این رو مساعی ترکیه اگر بر رفتارهای حکومت ایران تاثیرگذار باشد، ایالات متحده از این تلاش‌ها حمایت می‌کند.

هنوز معلوم نیست آیا رئیس‌جمهور ترکیه در این سفر حامل پیامی از سوی واشنگتن خواهد بود یا نه ولی اظهارات مقامات آمریکایی حکایت از پالس‌های مثبت به سوی ایران دارد.همچنین کلینتون در دیدار خود با عبدالله گل رئیس‌جمهور ترکیه سفر گل به ایران را واجد اهمیت خوانده است و با اشاره به این‌که ترکیه متحد و عضو ناتوی آمریکاست، خاطرنشان کرده است که انجام چنین سفرهایی از منظر سیاسی و دیپلماتیک مهم است.

ترکیه سابقه میانجیگری در مناسبات و مناقشات ایران با برخی کشورهای غربی و به طور مشخص کشور‌های موسوم به 5+1 در ارتباط با موضوع هسته‌ای را در کارنامه سیاست خارجی خود دارد و این بار نیز می‌تواند به عنوان میانجی میان ایران و باراک اوبامای تازه انتخاب‌شده نقش بازی کند. رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه در مصاحبه با روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز از این خواسته آنکارا سخن گفته و تصریح کرده است که ترکیه خواهان ایفای نقش میانجی میان دولت باراک اوباما و ایران بوده و در این راه از نفوذ رو به افزایش خود در خاورمیانه استفاده می‌کند.

در عین حال، نباید از نظر دور داشت که حضور حامد کرزای نیز در این اجلاس مهم است؛ چراکه موضوع احتمال شرکت ایران در رایزنی‌های بین‌المللی درمورد افغانستان، سفر کرزای به تهران را پراهمیت کرده است.
اخیرا هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا درخصوص دعوت ایران به نشست وزیران خارجه گروه(8)G 8  که قرار است در تاریخ 31 مارس در رم برای بررسی وضعیت افغانستان برگزار شود سخن گفته است.

قشقاوی سخنگوی وزارت امور خارجه نیز از جدیدترین رایزنی‌های ایتالیا برای حضور ایران در اجلاس افغانستان در حاشیه نشست گروه 8 خبر داد و به مذاکرات تلفنی وزیر خارجه ایتالیا با همتای ایرانی‌اش و دعوت از منوچهر متکی برای حضور در این اجلاس اشاره کرد.

علاءالدین بروجردی، رئیس کمیسیون سیاست خارجی و امنیت ملی مجلس شورای اسلامی نیز در آلمان در کنفرانسی مطبوعاتی گفته بود که جمهوری اسلامی ایران برای رساندن کمک‌های انسانی به افغانستان از طریق خاک خود مشکلی ندارد، ولی علاقه‌مند نیست مسیری برای ارسال تجهیزات لجستیکی غیرنظامی هم باشد.

بی‌شک موضوع کنفرانس افغانستان بررسی راه‌های تازه‌ای برای برقراری صلح و امنیت در افغانستان است، اما در این میان تحلیلگران سیاسی حلقه افغانستان را در مناسبات میان ایران و آمریکا مهم‌تر از حلقه عراق می‌دانند. ایران و آمریکا منافع مشترکی در دور نگه داشتن طالبان از قدرت و برقراری امنیت در مرزهای افغانستان دارند. ایران و آمریکا در عراق پشت میز مذاکره نشستند. درخصوص افغانستان، احتمال نزدیکی دیدگاه‌های تهران و واشنگتن به دلیل وزن بالاتر منافع مشترک بیشتر است. از این رو به نظر می‌رسد که حضور حامد کرزای در تهران می‌تواند گفتگوهای سیاسی بیشتری را به همراه داشته باشد.

همچنین به دنبال مذاکرات مهم طالبانی و سفر اخیر وی به تهران از یک سو و سفر مقامات بلندپایه کشورمان به عراق و دیدار‌های صورت گرفته، حضور مجدد وی در این اجلاس به عنوان میهمان ویژه می‌تواند حکایت از حاشیه‌های مهم اجلاس سران اکو داشته باشد که بر لزوم همکاری مشترک دو کشور برای ساماندهی اقدامات مناسب بین‌المللی تاکید می‌کند.

کتایون مافی