هپاتیت B شایعترین بیماری کبدی در جهان

هپاتیت یک واژه کلی به معنای التهاب کبد است. کبد می‌تواند به دنبال عفونت، اختلال ایمنی، مواجهه با الکل، بعضی داروها یا سموم دچار التهاب شود. هپاتیتB به دنبال عفونت با ویروس هپاتیتHBV) B) ایجاد می‌شود. عفونت با هپاتیتB دو مرحله حاد و مزمن دارد. در مرحله حاد هپاتیت به مدت کوتاهی بعد از مواجهه با ویروس ایجاد می‌شود. گروه کوچکی از افراد دچار حالت شدید و خطرناکی از عفونت حاد به نام هپاتیت برق‌آسا می‌شوند که حتی ممکن است منجر به مرگ شود. عفونت مزمن، عفونتی است که بیش از 6 ماه به طول می‌انجامد. وقتی عفونت مزمن شود، ممکن است هیچ وقت به طور کامل درمان نشود. فقط حدود 10 5 درصد از بزرگسالانی که به هپاتیتB دچار می‌شوند بیماری‌شان مزمن می‌شود؛ به این افراد حاملین مزمن گفته می‌شود. حدود دوسوم این افراد خودشان بیمار نمی‌شوند، اما می‌توانند بیماری را به افراد دیگر منتقل کنند. یک سوم باقیمانده خود دچار بیماری می‌شوند که می‌تواند بسیار مهلک باشد. هپاتیتB شایع‌ترین و مهم‌ترین بیماری کبد در جهان است. حدود 350 میلیون انسان در جهان حامل مزمن ویروس هپاتیت B هستند که از این تعداد بیش از 250 هزار نفر سالانه به علت بیماری کبدی می‌میرند.

به طور کلی ویروس هپاتیت B یک DNA ویروس با ژنوم بسیار فشرده است و اندازه‌ای کوچک دارد. همانندسازی این ویروس در کبد انجام می‌گیرد. گونه‌های این ویروس شامل 8 زیرگونه و 7‌‌ژنوتیپ (A-G) هستند. ژنوتیپ‌هایA در آمریکا و اروپا شایع‌تر و ژنوتیپ‌های B‌‌وC در آسیا شایع‌تر هستند. ژنوتیپB نسبت بهC با بیماری کبدی با سیر آهسته‌تر و احتمال بروز کمتر و دیرتر سرطان سلول کبدی همراه است.

راههایی که بیماری را انتقال میدهد

آنتی‌ژن سطحی هپاتیت )HBSAg( B در خون و همه مایعات بدن اشخاص آلوده از جمله بزاق، اشک، مایع منی، مایع مغزی نخاعی، مایع آلیت شکم، مایع مفصلی، شیره معده، ادرار و بندرت مدفوع دیده می‌شود. در صورتی که هر کدام از انواع مایعات بدن فرد آلوده در مجاورت پوست یا مخاط آسیب دیده فرد سالم قرار گیرد، ویروس از فرد آلوده به فرد سالم منتقل می‌شود. بلع دهانی ویروس یک راه بالقوه، ولی انتقال ویروس از این طریق بسیار ضعیف است. دو راه غیر پوستی انتقال ویروس که تاثیر بیشتری دارند عبارتند از تماس جنسی و انتقال هنگام زایمان. انتقال هپاتیت B هنگام زایمان غالبا در نوزادانی رخ می‌دهد که از مادران ناقل آنتی‌ژن سطحی ویروس هپاتیت B به دنیا آمده یا از مادرانی که در 3 ماهه سوم حاملگی یا اوایل دوره بعد از زایمان به هپاتیت B مبتلا شده‌اند. مهم‌ترین سبب پایداری عفونت هپاتیت B در کشورهای در حال توسعه و خاور دور انتقال زایمانی است. افراد دیگری که شیوع عفونت در آنها بالاست عبارتند از: همسران افراد مبتلا به هپاتیت حاد، افراد بی‌بند و بار از نظر جنسی (بخصوص مردان همجنس‌باز)‌، کارمندان پزشکی که با خون در تماس هستند، افرادی که محتاج به تزریق خون مکرر هستند، کارکنان و ساکنان آسایشگاه‌های عقب‌ماندگان ذهنی، زندانی‌ها، بیماران کلیوی مزمن تحت دیالیز و معتادان به مواد تزریقی. البته در بعضی مواقع علت آلودگی ناشناخته است. هر چه سن ابتلا به هپاتیتB پایین‌تر باشه، احتمال مزمن شدن آن بیشتر است به طوری که خطر درمان در نوزادانی که در بدو تولد مبتلا می‌شوند 90 درصد و در کسانی که در بزرگسالی مبتلا شده‌اند 10 5 درصد است. این فعالیت‌های موجب انتقال هپاتیت نمی‌شوند؛ سرفه یا عطسه، در آغوش گرفتن، دست دادن، شیردهی، خوردن غذا یا آب.

علائم ابتلا به بیماری

نیمی از افراد مبتلا به این ویروس هیچ علائمی از خود بروز نمی‌دهند. در بقیه افراد علائم ظرف 180 30 روز از تماس با ویروس ظاهر می‌شوند. علائم این بیماری شبیه آنفلوآنزاست و بیشتر افراد فکر می‌کنند به آنفلوآنزا مبتلا شده‌اند نه هپاتیت. B این علائم عبارتند از: کاهش اشتها، احساس خستگی، تهوع و استفراغ، خارش تمام بدن، درد کبد (در سمت راست شکم و زیر لبه دنده‌ها)‌، زردی، تیرگی ادرار (ادرار به رنگ چای یا نوشابه می‌شود)‌ و رنگ‌‌‌پریده بودن مدفوع. هپاتیت برق‌آسا غیرمعمول است و یک نوع شدید از هپاتیت حاد است که اگر بلافاصله درمان نشود، باعث مرگ می‌گردد. علائم این بیماری که بسیار ناگهانی بروز می‌کنند عبارت است از: خواب‌آلودگی، گیجی، توهم، خستگی همراه با غش کردن ناگهانی، زردی و برآمده شدن شکم.

زمان مراجعه به پزشک

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر به پزشک مراجعه کنید:

تهوع و استفراغ بدون علتی که بیش از 2 روز طول کشیده است. اگر دیدید رنگ پوست یا چشمتان زرد شده، اگر رنگ ادرارتان تیره شده است یا در صورتی که احساس درد شکم می‌کنید و علت آن را نمی‌دانید، همچنین اگر علائم هپاتیت برق‌آسا را در خود مشاهده کردید، بسرعت خود را به نزدیک‌ترین اورژانس برسانید.

یافته‌های آزمایشگاهی در هپاتیتB

در آزمایش خون سطح آمینوترانسفرازهای سرم (AST و)ALT‌،‌ طی دوره مقدماتی هپاتیت حاد به میزان متغیری بالا می‌رود. همچنین میزان بیلی‌روبین سرم افزایش نشان می‌دهد. هنگامی که بیلی روبین به حدود mgldl 20 5 رسید، زردی مشاهده می‌شود. هپاتیتB معمولا با شناسایی آنتی‌ژن سطحی ویروس‌(HBsAg )در خون تشخیص داده می‌شود. در مواردی که مقدارHBsAg بسیار کم باشد، تشخیص بیماری براساس وجودantiHBC نوعIgM است. آنتی‌ژن دیگری که در افراد مبتلا به هپاتیتB ارزش دارد،HBeAg است. کاربرد اصلی این شاخص، تعیین عفونت نسبی است. از آزمایش‌های دیگری که در افراد مبتلا به هپاتیتB انجام می‌شود، می‌توان به آزمایش ادرار و تصویربرداری از کبد به روش سونوگرافی یا سی‌تی‌‌اسکن نام برد. همچنین ممکن است در بعضی از بیماران برای مشاهده آسیب کبدی یا پیشرفت درمان نیاز به نمونه‌برداری از کبد باشد.

درمان و اقدامات لازم

بالغینی که قبلا سالم بوده‌اند و در حال حاضر دچار هپاتیتB حاد شده‌اند، نیازی به درمان ضدویروسی ندارند و خود به خود بهبود می‌یابند. رعایت نکات زیر به بهبود بیماری کمک می‌کند و احتمال مزمن شدن را کاهش می‌دهد: نوشیدن مایعات فراوان، اجتناب از مصرف الکل و مصرف مواد غذایی کافی. همچنین پیش از مصرف هر گونه دارویی با پزشک خود مشورت کنید، زیرا مصرف بعضی از داروها در این دوره باعث افزایش آسیب به کبد می‌شود.

موارد ابتلا به هپاتیت مزمنB هرچند نادر است، ولی برای درمان باید به پزشک مراجعه کرد تا در صورت صلاحدید وی درمان آغاز شود. معمولا در هپاتیت مزمنB هنگامی دارودرمانی آغاز می‌شود که عملکرد کبد در حال افت کردن باشد و میزان ویروس در حال افزایش. فاصله میان تشخیص و آغاز دارودرمانی از یک تا چند سال متغیر است و حتی گاهی نیاز به دارودرمانی نیست.

داروهای مورد استفاده در هپاتیتB از نوع داروهای ضدویروسی هستند که موجب کاهش یا توقف همانندسازی ویروس در بدن می‌شوند و فرصتی را برای کبد فراهم می‌کنند تا خود را بازسازی کند. اینترفرون سال‌هاست به عنوان داروی مورد استفاده در درمان هپاتیت مزمن مورد استفاده قرار می‌گیرد.

هپاتیتB در ایران

در حال حاضر هپاتیتB یکی از مشکلات عمده سلامت در ایران به شمار می‌آید و لازم است در بخش سلامت اقداماتی کافی برای افزایش آگاهی افراد، ارتقای سطح بهداشت فردی و اجتماعی و آموزش به گروه‌های پرخطر انجام پذیرد. حدودا یک میلیون و 200 هزار نفر در کشور به هپاتیتB وC آلوده‌اند. البته آمارهای غیررسمی می‌گویند حدود 2 میلیون نفر در کشور به ویروس هپاتیتB آلوده‌اند. سالانه نزدیک به 10 هزار نفر آلوده به هپاتیتB وC در کشور گزارش می‌شوند. البته پس از ادغام برنامه واکسیناسیون هپاتیتB در نوزادان و برنامه کشوری درخصوص کنترل هپاتیت B ، ایران به موفقیت‌هایی رسیده است؛ به گونه‌ای که میزان هپاتیتB در کشور کنترل شده است. از سال 72 به بعد تمام نوزادان متولد شده در ایران در بدو تولد واکسن هپاتیتB را دریافت می‌کنند و متولدان 68 تا 72 نیز هر ساله در برنامه واکسیناسیون کشوری واکسینه می‌شوند.

امکان پیشگیری از هپاتیت

برای پیشگیری از این بیماری باید پیش از برخورد با ویروس فرد را واکسینه کرد. واکسیناسیون هپاتیتB با 3 تزریق عضلانی روی بازو در محل عضله دلتوئید در ماه‌های صفر، یک و شش انجام می‌شود. افرادی‌ که در معرض خطر هپاتیتB هستند و باید واکسینه شوند، عبارتند از: کارمندان بهداشتی که با خون در تماسند، کارمندان و بیماران بخش همودیالیز، کارمندان و ساکنان آسایشگاه‌های معلولین، مردان همجنس‌باز، افراد بی‌بندوبار جنسی، معتادان به داروهای تزریقی، هموفیل‌ها، افرادی که در تماس نزدیک یا جنسی با افراد مبتلا به هپاتیت هستند، ساکنان نواحی آندمیک و کسانی که به طور مداوم به مناطق آندمیک سفر می‌کنند. باید دانست واکسیناسیون هپاتیتB در دوران حاملگی ممنوع نیست و مانعی ندارد. در کسانی که واکسینه نشده‌اند و با ویروس هپاتیت B تماس داشته‌اند، باید پیشگیری بعد از تماس با ترکیبی از ایمونوگلوبولین هپاتیتB و واکسن هپاتیتB صورت گیرد.

به نوزادانی که از مادران مبتلا به هپاتیت به دنیا آمده‌اند، بلافاصله بعد از تولد یک روز ایمونوگلوبولین هپاتیتB در عضله ران تزریق می‌شود و بعد 3 تزریق واکسن هپاتیتB طبق برنامه انجام می‌گردد که اولین واکسن ظرف 12 ساعت اول بعد از تولد است.

اشخاصی که از طریق تلقیح پوستی یا مخاطی، خون یا سایر مایعات محتوی ویروس را دریافت کرده‌اند (فرو رفتن سر سوزن، بلع مواد و...) باید یک دوز ایمونوگلوبولین هپاتیتB عضلانی بلافاصله بعد از تماس دریافت کنند، سپس دوره کامل واکسیناسیون طی هفته اول شروع می‌شود. افرادی که با مبتلایان به هپاتیت حاد B تماس جنسی داشته‌اند، باید یک دوز ایمونوگلوبولین هپاتیتB عضلانی ظرف 14 روز بعد از تماس دریافت کنند و سپس دوره کامل واکسیناسیون انجام شود.

مدت مصونیت با واکسن هپاتیتB دقیقا مشخص نیست ولی در افرادی که سیستم ایمنی مناسبی دارند در 90‌ 80 درصد موارد به مدت 5 سال است. هم‌اکنون ایمن‌سازی یادآور در موارد زیر توصیه نمی‌شود: اشخاصی که ضعف سیستم ایمنی دارند و افرادی که ایمنی سالم دارند، ولی مدام در معرض تلقیح پوستی و مخاطی آنتی‌ژن ویروسی قرار دارند.

در بیماران همودیالیزی بعد از واکسیناسیون باید هر ساله سطحanti HBS اندازه‌گیری شود و اگر زیر/m l‌‌mIu10 بود باید ایمن‌سازی یادآور انجام شود.

برنامه واکسیناسیون کشوری

طرح کشوری واکسیناسیون هپاتیتB برای متولدان 1370 از تاریخ 1/11/87 لغایت 10/11/87 در تمام مراکز بهداشتی درمانی شهری و روستایی، پایگاه‌های بهداشتی و خانه‌های بهداشت انجام شده است. البته متولدان سال‌های 68 و 69 که قبلا واکسیناسیون انجام نداده‌اند نیز در این برنامه شرکت داده می‌شوند. واکسیناسیون هپاتیتB در 3 مرحله انجام می‌شود که مرحله نخست آن از اول بهمن شروع و به انجام رسیده است. مرحله دوم آن از اول اسفند و مرحله سوم نیز از اول مرداد 88 آغاز می‌شود. این واکسن عارضه‌ای ندارد و انجام آن برای همه افراد توصیه می‌شود. کسانی که واکسینه می‌شوند، در معرض این بیماری نخواهند بود و در مقابل این بیماری ایمن خواهند شد. بدیهی است این واکسن افراد را در مقابل هپاتیتB ایمن می‌کند و فرد نسبت به سایر انواع هپاتیت ایمن نخواهند شد.

منابع: pezeshk.us / emedicinehealth