گرچه چندین بار از سوی روس و انگلیس به میرزا کوچکخان پیشنهاد همکاری داده شد اما او با شناختی که از استعمار کسب کرده بود، آنان را باور نداشت و سرانجام نیز نهضت در مقابل توطئههای این دو قدرت خارجی و حکومت مرکزی تاب نیاورد و میرزا سر خود را فدای استقلال ایران کرد.
در صفحات پیشرو، گذر و نظری داریم بر یادماندههای معاصران این واقعه و دیدگاههای بعضی محققان و دستاندرکاران داخلی و خارجی پیرامون نهضت جنگل و فراز و فرود آن.
به کوشش آسیه آل احمد
گلپایگانی در گفتوگو با جامجم آنلاین:
رئیس کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی:
رئیس مدارس سمپاد در گفتوگو با «جامجم» مطرح کرد
ضیائیان در گفتوگو با جامجم آنلاین: