ریسک ‌های ناشی از زلزله‌ در شبکه‌های گسترده

 این شبکه‌ها به نوبه خود، نقش مهمی ‌در سیستم‌های شهری ایفا می‌کنند و از کار افتادن یا خرابی هر یک از آنان می‌تواند اختلالات وسیع در دیگر شبکه‌های مرتبط با آن یا در کل سیستم ایجاد کند. این نوع شبکه‌ها که خود از شبکه‌های کوچک‌تر متعدد دیگری تشکیل شده‌اند، به دلیل وسعت و حجم وسیع ارتباطات موجود بین آنها، به نام شبکه‌های گسترده شناخته می‌شوند.

ارتباطات موجود میان اجزای شبکه‌های گسترده (نظیر شبکه حمل و نقل) تاثیر زیادی در عملکرد این شبکه‌ها دارد و لازم است در برنامه‌ریزی‌های کاربری زمین، نسبت به در نظر گرفتن اندرکنش بین فعالیت‌های این شبکه‌ها در شرایط اضطراری، تمهیدات لازم اندیشیده شود.

به عنوان نمونه در شبکه حمل و نقل می‌توان با در نظر گرفتن مسیرهای مختلف دسترسی، ریسک اختلال در تردد به واسطه تخریب بخشی از المان‌های راه را به میزان قابل قبولی کاهش داد.

مثال دیگر در خصوص شبکه آبرسانی می‌باشد. در صورتی که تامین آب به مراکز مهم تنها از طریق یک منبع انجام گیرد،‌ در صورت بروز هر مشکلی در این شبکه (نظیر شکستگی لوله در محل تلاقی با گسل)‌ جریان آب قطع می‌شود و مسائل دیگر مرتبط با آن (نظیر کمبود آب در مصارف درمانی، اطفای حریق و...) رخ خواهد داد.

حال چنانچه تامین آب از طریق منابع مختلفی صورت گیرد، حتی در صورت قطع جریان آب یک منبع، مسیرهای دیگری برای تامین آب وجود خواهد داشت. چنین محاسباتی لازم است در برنامه‌ریزی‌های شهری  منطقه‌ای و در تهیه طرح‌های توسعه شهری مورد توجه قرار گیرند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شبکه‌های گسترده، آسیب‌پذیری آنها نسبت به حوادث سلسله‌ای و اثرات دومینو است. در این شبکه‌ها، کوچک‌ترین آسیب به هر جزء می‌تواند کل سیستم را مختل کند. به‌عنوان نمونه در این قسمت، حساسیت شبکه حمل و نقل به اثرات سلسله‌ای شرح داده می‌شود.

شبکه‌ حمل و نقل معمولا از اجزای به هم پیوسته متعددی (نظیر پل‌ها، تونل‌ها و معابر) تشکیل شده‌اند که صدمات وارد شده به هر یک از این اجزا می‌تواند به قطع عملکرد کل سیستم و ایجاد مشکلات و مسائل ثانویه منجر شود. نمونه‌های متعدد از تاخیر یا توقف عملیات نجات و امداد بر اثر تخریب اجزای شبکه حمل و نقل وجود دارد.

 به عنوان مثال بر اثر زلزله 1994 نورث ریج به اجزای مختلف راه‌ها و بزرگراه‌های اطراف (بخصوص پل‌های منطقه) صدمات زیادی وارد شد. این صدمات نه‌تنها به مسدود شدن برخی راه‌های اصلی و ایجاد اختلال در سیستم حمل و نقل بین شهری برای مدت زمان قابل توجهی منجر گردید، بلکه باعث تاخیر در عملیات نجات و امداد در منطقه شد.

در زلزله 1995 کوبه تخریب تعداد زیادی از پل‌های موجود در بزرگراه‌های سطح شهر موجب قطع ارتباط زمینی شهر کوبه با شهرهای مجاور و ایجاد اختلال در واکنش اضطراری گردید.

در زلزله سال 1383 در منطقه فیروزآباد  کجور در شمال ایران نیز بخش‌های وسیعی از شبکه راه‌های منطقه به واسطه زمین‌لغزش و سنگریزش آسیب دیدند که در نتیجه، عملیات نجات و امداد در برخی از مناطق روستایی با تاخیر نسبتا طولانی صورت گرفت.

دکتر کامبد امینی حسینی
استادیار و رئیس پژوهشکده مدیریت خطرپذیری و بحران پژوهشگاه زلزله‌