سفره‌های خالی از معنویت‌

پیرمردی مقابل در اصلی یکی از همین تالارها ایستاده است، روزه‌داران دسته دسته برای افطار وارد می‌شوند، ولی او نمی‌تواند چون کارت ویژه ندارد، او را نمی‌بینند. او را حتی نگهبان تالار که دائم خم و راست می‌شود هم نمی‌بیند. چشمانش دنبال کسی است یا شاید لقمه‌ای.

پس از ساعتی انتظار، نگهبان دیگری با ظرفی سفید و در بسته خارج می‌شود و چشمان پیرمرد برق می‌زند. گوشه‌ای می‌نشیند روی زمین برای افطار و اذان به آخر نرسیده، او می‌ماند و ظرف خالی.

چند متر آن سوتر پشت دیوار تالار، مردان و زنانی نشسته‌اند، آنها هم افطار را به پایان می‌رسانند و خدای را شکر می‌کنند، در حالی که بشقاب‌ها هنوز نیمه مانده و روزه‌داران غذا را پس می‌زنند به سراغ دسرهای رنگارنگ می‌روند. این هم یک نوع افطاری است.

این شب‌ها، لحظاتی اینچنینی بسیار تکرار می‌شود. افطارهای پرزرق و برق و سفره‌های رنگارنگی که گاه تا 10 نوع غذا و نوشابه آن راتزیین کرده‌اند. به نظر نمی‌رسد این سفره با سفره افطاری مولا علی(ع)‌ در شب نوزدهم رمضان که از نان و شیر و نمک خواست تا یکی را بردارند شباهتی داشته باشد از آن مهم‌تر، هزینه هنگفت افطاری‌هاست که متاسفانه بعضی از آنها از بیت‌المال تامین می‌شود.

افطاری‌های خانوادگی‌

سفره‌های افطار زمانی تنها با نان و پنیر و سبزی و مقداری زولبیا و بامیه و شاید هم آش یا شله‌زرد، ده‌ها مهمان را سیر می‌کرد. این روزها تشریفات و مهمانی‌ها که عنوان افطار را یدک می‌کشند آنقدر رنگ و لعاب متفاوتی دارند که به ابزاری برای پاسخ به حس چشم و همچشمی میزبان و مهمان تبدیل شده‌اند.

سیدحامد حسینی، کارشناس مسائل مذهبی یکی از سنت‌های حسنه را نزد خدای متعال، سنت افطار دادن می‌داند که در بسیاری از روایات به آن تاکید شده و باعث آمرزش گناهان می‌شود. او می‌گوید: امروزه در کشور ما جایگاه برخی ارزش‌ها تغییر کرده و ارزش ذاتی اموری مانند افطاری دادن جایش را به تجمل‌گرایی داده است افطاری‌ها و ضیافت‌های ماه مبارک رمضان به جای این که رفتار دینی را تداعی کند، رفتار تجمل‌گرایانه را تداعی می‌کند که این مساله، البته ناشی از زندگی مدرن و مصرف‌گرایی است که اهداف معنوی را به فراموشی سپرده است.

وی همچنین رفتار دینی را رفتاری می‌داند که بازتابی از سنت واقعی و منطبق با دین باشد، بنابراین رفتارهایی که با عنوان دین ولی همراه با سلیقه اجرا می‌شود، براساس سنت نیست، بلکه بدعت‌هایی است که در جامعه منعکس می‌شود و کنش‌ها و واکنش‌های مختلفی دارد.

به عقیده این کارشناس مسائل دینی، اشاعه چنین رفتارهایی باعث انزجار از دین و نگاه تحریف‌آمیز به دین می‌شود.

حجت‌الاسلام حسینی، معتقد به بهینه‌سازی تعاریف موجود ارزش‌ها در حوزه اجتماع مانند خانواده و فضای فردی است. وی توضیح می‌دهد: نگاه دین نسبت به سنت‌هایی مثل افطاری دادن شفاف است.

نگاه‌های سلیقه‌ای در خانواده و ارگان‌های دولتی باید آسیب‌شناسی و اصلاح شوند. تنها در این صورت خیلی از مسائل و سنت‌ها هویت اصلی خود را پیدا می‌کنند و درحوزه رفتار دینی مطرح می‌شوند.

حضرت رسول(ص)‌ می‌فرمایند: ای مردم! هرکس از شما در این ماه انسان با ایمان و روزه‌داری را افطاری دهد برای او نزد خداوند پاداش آزاد کردن یک برده و آمرزش همه گناهان گذشته او نوشته می‌شود؛ بنابراین افطاری دادن بدون در نظر گرفتن تاثیر معنوی آن منجر به انحراف آن از هدف اصلی خواهد شد.

یکی از اهداف افطاری دادن در حیطه خانواده‌ها، صله ارحام است. در دنیای امروز که روابط خویشاوندی و رفت و آمد میان بستگان کاهش یافته، ماه رمضان با کمک سنت‌های پسندیده‌ای همچون افطاری دادن باعث تازه شدن دیدارها و عمیق‌تر شدن روابط بین خویشان می‌شود.

از سوی دیگر، فلسفه روزه را در بسیاری موارد نزدیکی اغنیا با فقرا عنوان می‌کنند؛ بنابراین افطارها هم باید بر همین مبنا تعریف شوند. اگر فردی در طول روز، ضعف، گرسنگی و تشنگی را برای همدردی با فقرا تحمل کند، اما هنگام افطار مانند اغنیا به خوردن و اسراف می‌پردازد و فقرا را فراموش کند، مسلم است که آثار روزه‌‌داری در او نمایان نخواهد شد.

متاسفانه این روزها در ماه رمضان، افطاری بیش از آن که سنتی الهی تلقی شود، مهمانی و دیده بازدیدی برای فخرفروشی و چشم و همچشمی است. پختن انواع غذاهای خانگی، دسر، میوه و بستنی در کنار نان و پنیر و سبزی چهره متعارض و دوگانه‌ای به سفره‌ها داده که از یک طرف تداعی‌کننده سنت‌های دینی است و از طرف دیگر، ریشه در اسراف و تبذیر دارد، چرا که بسیاری از این غذاها دست نخورده باقی می‌ماند.

صابر امامی نیز که کارشناس مسائل دینی است، در این باره با انتقاد از عملکرد رسانه‌ها  می‌گوید: وقتی سفره‌های غذا طوری نشان داده می‌شود که در آن اثری از ساده زیستی نیست و دائم زندگی تشریفاتی در خانه‌های چند میلیارد تومانی تبلیغ می‌شود، صحبت کردن از این که چرا مردم در پی اسراف هستند، بیهوده است.

وی مثال‌ می‌زند: برای تبلیغ یک کالا، سفره‌ای با چند نوع غذا پهن می‌شود و مسابقه‌ای برای پول راه می‌اندازند. کسی برای گذشت، ایثار و مردم دوستی جایزه نمی‌دهد. تبلیغ می‌کنند که با سرمایه‌گذاری پول بیشتری نصیبتان می‌شود. آن‌وقت با این روش‌ها می‌توانیم فرهنگ جامعه را به سمتی ببریم که افطارها ساده و بدون اسراف باشد؟

وی از نمایش بیلبوردهایی در خیابان‌ها ابراز تاسف می‌کند که می‌نویسند نوروزتان پر پول باد، و می‌گوید: چنین دیدگاه‌هایی در سطح جامعه تبلیغ می‌شود. آن‌وقت شما انتظار ساده‌زیستی از مردم دارید؟!

افطاری در تالار و هتل‌

با ورود پدیدهای مدرن به عرصه زندگی شهرنشینی، تغییر شکل بسیاری از سنت‌ها امری عادی تلقی می‌شود. توجه به این تغییرات و روند آن وقتی شکل جدی به خود می‌‌‌گیرد که نهادها و افرادی که داعیه‌دار حفظ و پاسداری از سنت‌ها هستند، در این تغییرات نقش اساسی بازی می‌کنند. چند سالی است سنت افطاری دادن با سفره‌های ساده و صمیمی جایش را به افطاری در هتل‌ها، رستوران‌های لوکس شمال شهر و تالارهای پذیرایی با هزینه‌های 2 تا 10 میلیون تومانی داده است.

هزینه این افطاری‌ها که اغلب از سوی نهادها و سازمان‌ها و احزاب برپا می‌شود از بیت‌المال است و اغلب افرادی که در آن شرکت می‌کنند، جزو قشر فقیر و مستمند جامعه نیستند. در این افطاری‌ها  بخوانید مهمانی‌ها  برخی مدیران و شخصیت‌ها به رایزنی‌های سیاسی، لابی‌های انتخاباتی، جلب نظر و آرای همسو و... می‌پردازند. سفره‌های رنگارنگ و پرتجملی برپا می‌شود که میزان معنویتش در حداقل است و بیشتر نقش باشگاه احزاب و سیاستمداران را بازی می‌کند.

هر چه به نیمه ماه مبارک نزدیک می‌شویم بر تراکم هتل‌ها، رستوران‌ها و تالارهایی که از بودجه سالانه‌شان صرف افطار می‌کنند، افزوده می‌شود. با نزدیک شدن به انتخابات ریاست جمهوری می‌توان انتظار داشت که بر شمار سفره‌های رنگین برخی مدیران و شخصیت‌ها نیز اضافه شود شاید یکی از دلایل آن را بتوان در کمبود محافل و نهادهای فعال سیاسی برای تبادل نظر سیاستمداران در آستانه انتخابات عنوان کرد و بدین ترتیب افطاری‌ها رنگ و بوی رایزنی انتخاباتی و سیاسی به خود می‌گیرند تا عرصه ظهور معنویت.

همچنین در این گونه افطاری‌ها بروز پدیده ناخوشایند اسراف، بیش از پیش ماهیت معنوی این سفره‌ها را زیرسوال برده است. در پایان هر افطاری حجم زیادی از غذاهای نیم خورده به همراه چند نوع غذا و نان و پنیر و سبزی راهی سطل زباله می‌شود. در کشوری که بسختی به مرز خودکفایی می‌رسد، فشار تحریم‌های خارجی را تحمل می‌کند و از زیرخط فقر بودن مردمش باخبر است، چنین اسراف‌هایی به بهانه انجام سنت الهی چه معنا و مفهومی دارد؟

بنابراین آنچه در حوزه خانواده به چشم و همچشمی و فخرفروشی تعبیر شده در حوزه سازمان‌ها و دستگاه‌ها نیز صادق است.

حجت‌الاسلام امامی با طرح این پرسش که ضیافت در ادار‌ه‌ها با چه منظور و هدفی صورت می‌گیرد، می‌گوید: اسلام به همه ما توصیه کرده افطاری دادن را وسیله‌ای برای ایجاد صمیمت قرار دهیم. هدف از این سنت در ادارات و سازمان‌ها هم این است که رئیس و کارمند و سرایدار هنگام خوردن افطاری پای یک سفره بنشینند و به هم فخر نفروشند. آیا سفره‌های امروزی چنین کارکردی دارند؟ امروز نیت‌ها در افطاردهی درست نیست. در مسیر شیطان است. مهم، رقابت بین روسا و چشم و همچشمی‌ها در ضیافت‌های بیهوده است.

وی با اشاره به وجود ریخت و پاش‌های زیاد در برخی افطاری‌ها و صرف هزینه‌های بالا، این ضیافت‌ها را فاقد معنویت می‌خواند.

بنابراین اگرچه سنت پسندیده افطار و دعوت از روزه‌داران پای سفره خود، اجر اخروی و آثار و تبعات مثبت دنیوی به همراه دارد، اما تغییر شکل این سنت و خدشه‌دار شدن نیات برپاکنندگان آن ازجمله مسائلی است که جامعه ما با آن درگیر است. بسیارند کسانی که به ظاهر زندگی آبرومندانه‌ای دارند، اما در تامین هزینه‌های زندگی با مشقت روبه‌رو هستند.

برداشتی که در جامعه ما نسبت به فقر وجود دارد، نیازمند اصلاح است، چون افراد آبرومند که نیازمندان واقعی هستند در جمع ما حضور دارند و رمضان با سفره‌های پرزرق و برق افطاری بیش از آن که زمان رایزنی ‌های سیاسی ، مهمانی‌های شبانه و فخرفروشی‌های اقوام و خویشاوندان باشد، زمان شناسایی این گونه افراد و خانواده‌ها و دست‌گیری از آنان است، همان‌‌گونه که مولا علی(ع)‌ چنین عمل می‌کرد.

کتایون مصری‌