حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
شمارش معکوس تا زیر آب رفتن خشکیها
تماشای گزارشهای تصویری از آب شدن یخهای قطبی حس ناشناختهای را در انسان ایجاد میکند. واقعا انسان چه بر سر کره زمین آورده است.
قطعات بزرگ یخ با آن همه ابهت و سالها پایداری میشکنند و فرو میریزند، اما بیصدا. آنقدر بیصدا که هشدارهای مخفیانه آنها انگار هنوز شنیده نشده است.
زنگ خطر با افتادن همان تکه یخ قطبی اولیه به صدا درآمد، اما انگار انسانها نمیخواهند بشنوند و ببینند آن زمان که آب سطح دریاها بالا بیاید و خشکیها زیرآب بروند دیگر چه میتوان کرد.
شاید محسوسترین اثر تغییرات آب و هوا، بالاآمدن سطح آب دریاها باشد. براساس مطالعات انجامشده تخمین زده میشود که گرم شدن جهان به میزان 5/1 تا 5/4 درجه سانتیگراد میتواند سطح آب دریاها را حدود 20 تا 140 سانتیمتر بالا ببرد.
در طول 100 سال گذشته، سطح آب دریاها به طور متوسط 10 تا 25 سانتی متر بالا آمده و این افزایش تنها به دلیل بالا رفتن دمای سطوح پایین جو به میزان 3/0 درجه سانتیگراد نسبت به سال 1860 میلادی بوده است.نتیجه یک مطالعه بر میزان بالا آمدن سطح آب دریاها نشان داده است که در طول سالهای 2000 تا 2100 میلادی چنانچه دمای جهان بین 2 تا 6 درجه سانتیگراد نسبت به حال گرمتر شود، سطح آب دریاها بین 5 تا 35 درجه سانتی گراد بالا خواهد آمد.
همچنین براساس گزارش دفتر طرح ملی تغییرات آب و هوای سازمان حفاظت محیط زیست، برخی مدلهای دیگر پیشبینی میکنند که این میزان بین 15 تا 95 سانتیمتر خواهد بود.
از سوی دیگر، با افزایش سطح آب دریاها مشاهده میشود که آب دریا در منابع آب شیرین نفوذ کرده و به این ترتیب چاههای آب شیرین غیرقابل استفاده میشوند.تحقیقات نشان داده است، در مجموع بالاآمدن سطح آب دریاها بیشتر به دلیل انبساط حرارتی آب اقیانوسهاست که مستقیم با میزان شوری و درجه حرات آبها مرتبط است.
بررسیهای سازمانهای جهانی نیز نشان داده است، ذوب شدن کوههای یخی شناور در اقیانوسها نیز از عوامل بالا آمدن سطح آب اقیانوسهاست. در چند سال اخیر بسیاری از کوههای یخی در قطبهای شمال و جنوب ذوب شدهاند.
براساس تخمینهای انجام شده چنانچه تمام یخها بجز یخهای مناطق گرینلند و انتراسیت ذوب شوند، سطح آب دریاها و اقیانوسها به میزان 20 تا 50 سانتیمتر بالا خواهد آمد.از دیگر اثرات جانبی بالاآمدن سطح آب دریاها، پیشروی آن در مناطق ساحلی است که به این ترتیب صنایع و تجهیزات ساحلی و همچنین مناطق گردشگری مجاور آن زیر آب خواهند رفت.همچنین با بالا آمدن آب رودخانهها، مزارع کشاورزی اطراف این رودخانهها نیز آسیبدیده و بسیاری از زیستگاههای طبیعی حیوانات که در مجاورت دریا و رودخانه هستند، از بین خواهند رفت.
چرا زمین گرم میشود؟
یکی از عوامل موثر بر پدیده تغییرات آب و هوا، آلودگی حرارتی است. در مجموع تلفات انرژی از فعالیتهای مختلف بشری باعث افزایش دمای آب وهوا میشود که در پی آن تغییرات آب و هوایی نیز افزایش مییابد.نیاز بشر به انرژی و مصرف انواع سوختهای فسیلی مانند زغال سنگ، نفت، گاز طبیعی و انواع دیگر فرآوردههای نفتی باعث افزایش شدید موادی مانند دیاکسیدکربن و بخار آب در جو شده است.از سوی دیگر، با افزایش جمعیت شرایط آب و هوایی و جو زمین مانند دیگر قسمتهای کره زمین از آسیبهای انسان در امان نمانده و دستخوش دگرگونیهایی شده است که گرم شدن تدریجی زمین، بالا آمدن سطح آب دریاها و بارش رگبارهای سیل آسا در بعضی مناطق زمین از آن جمله است.
بررسیها نشان داده است که هماکنون غلظت دیاکسیدکربن در جو با نرخ نیم درصد در سال در حال افزایش است.از عمدهترین منابع تولید دیاکسیدکربن، احتراق سوختهای فسیلی است و هر ساله حدود 6 میلیارد تن دیاکسیدکربن ناشی از فرآیندهای احتراق به جو اضافه میشوند.
همچنین برخی فعالیتهای انسانی نیز در تولید دیاکسیدکربن نقش دارند. برای نمونه وقتی جنگلها به مزارع تبدیل میشوند ترکیب کلی خاک بسرعت تغییر میکند و مواد آلی موجود در خاک اسید شده، به صورت دیاکسیدکربن وارد جو میشود.بررسیها نشان داده است که به طور متوسط بر اثر جنگلزدایی، هر ساله حدود یک تا 2 میلیارد تن دیاکسیدکربن به جو زمین وارد میشود.
از سوی دیگر، چوب برداشت شده از جنگلها به صورت مستقیم مانند مصرف سوخت و به صورت غیرمستقیم مانند مصرف در فرآیندهای شیمیایی میتوانند منبع انتشار دیاکسیدکربن باشند.
با از میان رفتن جنگلها، امکان فرآیند نور ساخت مانند فتوسنتز که در آن دیاکسیدکربن مصرف میشود از بین میرود و به این ترتیب، دیاکسیدکربن بیشتری در جو باقی میماند.پس از انقلاب صنعتی، غلظت دیاکسیدکربن بشدت افزایش پیدا کرده است و هماکنون دانشمندان معتقدند اگر افزایش غلظت دیاکسیدکربن به همین صورت در قرن حاضر ادامه یابد، غلظت این گاز به حدی میرسد که معادل 50 میلیون سال فعالیت عادی بشر است.تحقیقات نشان داده است که طول عمر دیاکسیدکربن در جو حدود 50 سال است و امروزه ایالات متحده آمریکا رتبه اول را در تولید دیاکسیدکربن در میان دیگر کشورها دارد.
چاهکهای کربن یعنی اقیانوسها و جنگلها نیز در تغییر غلظت کلی دیاکسیدکربن موثرند. به طور کلی دیاکسیدکربن در آب به میزان کمی حل میشود، ولی به علت وسعت سطح اقیانوسها، مقدار دیاکسیدکربن حل شده در آب مقدار قابل توجهی است.همچنین جنگلها در فرآیند نور ساخت فتوسنتز خود نیاز به دیاکسیدکربن دارند و آن را مصرف میکنند، ولی در مجموع اثر این دو چاهک نسبت به چشمهها چندان موثر نبوده و به این ترتیب مقدار غلظت دیاکسیدکربن موجود در جو روزبهروز افزایش مییابد. به این ترتیب در حالی که هشدارهای کارشناسان هر روز نسبت به افزایش دمای کره زمین افزایش مییابد، اما انگار تصمیمگیران و دولتمردان جهان منافع کوتاه مدت خود را به منافع زیست محیطی جهان ترجیح میدهند و هنوز تا یک عزم جهانی بسیار فاصله داریم.
تاثیر تغییرات منطقهای در افزایش دما
اگرچه کوچکترین رویداد در یک طرف کره زمین بخشهای دیگر را نیز تحتتاثیر قرار میدهد و هر چند بیشتر دانشمندان با این جمله موافقند که افزایش غلظت گازهای گلخانهای موجب افزایش دمای کره زمین میشود، ولی به طور کلی در مورد تغییرات منطقهای، توافق کمتری وجود دارد. منظور از این تغییر آب و هوای منطقهای، بررسی تغییر آب و هوا در یک ناحیه بهخصوص است.
برای نمونه طبق مطالعات، مشخص شده است که بیشترین افزایش احتمالی دما در زمستان در عرضهای بالای جغرافیایی و در نیمکره شمالی اتفاق خواهد افتاد.
به این ترتیب تغییرات منطقهای در این نواحی میتواند 2 تا 5/2 برابر سریعتر و بیشتر از مقادیر میانگین سالانه جهانی باشد.تغییر در جهت وزش باد، میزان بارندگی سالانه و همچنین بلایای طبیعی همچون توفان، گردباد و سیل از نتایج مستقیم تغییرات آب و هواست.
بررسیها نشان داده است چنین رویدادهایی مسائل و مشکلات غیرمستقیمی چون غرقاب شدن اراضی و شوری زمینهای کم ارتفاع، بیابانزایی، اختلال در رشد طبیعی گیاهان، ضعف فزاینده ظرفیت تولیدات کشاورزی، تغییرات اقلیم در زیستگاههای جنگلی و سکونتگاههای انسانی و در نتیجه مهاجرت انبوه جمعیت را به دنبال خواهد داشت.همچنین افزایش وقوع احتمال آتشسوزی در جنگل، افزایش شدت بیابانزایی در مناطق خشک و اثر احتمالی بر گسترش بیماریهای گیاهی در جنگل از دیگر اثرات تغییر آب و هواست.
مسعودابوال شیخی
گفت و گو
