درباره جلد اول «فرهنگ جهانی فیلم»

مثل جلد اول مجموعه فرهنگ جهانی فیلم تالیف بهروز دانشفر که اول بار در سال 1371 به چاپ رسیده و چهارمین بار هم در سال 1381 که نسخه‌ای از چاپ اخیر هم‌اینک روی میز نگارنده است. احتمالا این جلد از مجموعه یکی دو بار دیگر هم تجدید چاپ شده است.

تاکید نگارنده بر جلد اول این فرهنگ سینمایی به این خاطر است که دربردارنده اطلاعات و مطالب مهم و مفیدی درباره فیلم‌های ساخته شده طی درخشان‌ترین دهه‌های تاریخ سینماست.

پیداست که این جلد از مجموعه بخصوص برای نویسندگان و منتقدان سینمایی کهنه‌کار و همچنین سینمادوستانی که حالا دیگر سن و سالی از ایشان گذشته، نه‌تنها منبع واقعا به‌دردبخوری است که خاطره‌انگیز و حتی سرگرم‌کننده هم هست، بویژه برای کسانی که به فرهنگ‌های مشابه خارجی دسترسی ندارند و یا با زبان‌های خارجی به اندازه کافی آشنا نیستند.

در ابتدای چاپ چهارم این جلد از مجموعه پس از مقدمه‌ کوتاهی از مولف، یادداشت مفصلی هم از هوشنگ گلمکانی می‌خوانیم که ویراستاری کتاب را انجام داده است. یادداشتی شیرین و دلچسب درباره ماجرای پرپیچ و خم چاپ و انتشار این فرهنگ فیلم.

جلد اول فرهنگ جهانی فیلم دربردارنده عناوین، نشانه‌ها، خلاصه داستان، تاریخ تولید و اسامی عوامل سازنده فیلم‌های سینمایی است که تا سال 1984 ساخته شده‌اند. در صفحه‌های پایانی کتاب هم اضافه بر فهرست عنوان‌های انگلیسی فیلم‌های معرفی شده، اسامی کارگردانان فیلم‌ها نیز به طور جداگانه چاپ شده است.
بخشی از کتاب که بخصوص برای سینماروهای قدیمی و مسن‌تر جذاب و خاطره‌انگیز است، به چاپ عنوان‌هایی اختصاص یافته که هنگام نمایش فیلم‌ها در ایران به دلایلی جایگزین عنوان‌های اصلی شده‌اند.
ناگفته نماند که این تغییر عنوان‌ها بعضی وقت‌ها هم جنبه (سیاسی  مصلحتی به خودش می‌گرفت. به طور مثال فیلم شاه شاهان‌  (King of Kings) محصول 1981 ساخته نیکلاس ری پس از مدتی معطلی در اداره نمایش دوره شاه سرانجام با عنوان فروغ بی‌پایان به نمایش درآمد.

مثل خیلی از کتاب‌های خوب دیگر، جلد اول فرهنگ جهانی فیلم هم خالی از اشکال و اشتباه نیست. اشتباهاتی که شاید در مقوله‌ها و حتی نقدهای سینمایی چندان مهم و قابل توجه جلوه نکنند، اما بی‌تردید و قاعدتا نباید در یک دائره‌المعارف قابل اعتماد با آنها مواجه شویم. به طور مثال در صفحه 792 عنوان فیلم‌ (The Cabinet of Calligari) ساخته راجر کی، مطب دکتر کالیگاری ترجمه شده است که درست نیست. در ترجمه عنوان این فیلم نباید از واژه دکتر استفاده شود زیرا که ممکن است این تصور را به وجود آورد که این فیلم نسخه بازسازی شده فیلم مطب دکتر کالیگاری است که در سال 1919 توسط روبرت وینه آلمانی ساخته شده. گرچه یکی از کاراکترهای اصلی فیلم راجر کی هم یک روانپزشک است به نام دکتر کالیگاری، اما موضوع و داستان این دو فیلم هیچ گونه شباهت یا وجه اشتراکی با یکدیگر ندارند. در ضمن لازم به یادآوری است که فیلم مطب کالیگاری در سال 1342 با عنوان تخیلات یک زن در ایران نمایش داده شد که متاسفانه نه در معرفی فیلم و نه در ضمیمه مربوط به عنوان‌های منتخب برای فیلم‌های خارجی، هیچ اشاره‌ای به این موضوع نشده است.

در ضمن عنوان درست و کامل فیلم نیمه مستندی که فدریکو فلینی در سال 1972 ساخته‌ (Fellini'sRoma) است که در صفحه 433 با عنوان‌ (Roma) معرفی شده. همچنین ترجمه صحیح‌  (Gunman's Walk) شیوه تیرانداز است نه گشت مسلحانه. صفحه 709 کتاب مورد بحث.

جلد اول فرهنگ جهانی فیلم با تمام ارزش و اعتباری که دارد، متاسفانه فرهنگ کاملی نیست، زیرا که در آن از تعداد زیادی فیلم‌های ساخته شده در دهه‌های مورد نظر مولف هیچ نام و نشانی نمی‌یابیم؛ فیلم‌هایی که در زمان خودشان آثار خوب و قابل توجهی به حساب می‌آمدند. هر چند در تالیف یک فرهنگ سینمایی کیفیت و چگونگی فیلم‌ها در نظر گرفته نمی‌شود. در پایان این مقاله، به دلیل نبود جای کافی به تعداد کمی از این فیلم‌ها اشاره می‌شود:

1 - گورگو‌ (Gorgo) محصول 1961 به کارگردانی   یوجین لوری‌

2 - پنج ساعت طلایی محصول 1961  ماریو زامپی‌

3 - دامینو کید  1957  ری نازارو

4 - تبرزین زرد  1954  لسلی سلندر

5 - ‌ 1959(The Flying Foutaines)  جورج شرمن‌

6 - سامار  1962  جورج مونتگمری‌

7 - عصیانگر (زن سرکش)‌  1964  آلن کاوالیه‌

8 - شیفت شب  1982  ران هاوارد

9 - پنج تفنگ غرب (پنج تیرانداز غرب)‌ 1955   اولین فیلم راجر کورمن‌

10 - بیا با من پرواز کن 1963  هنری لوین‌

11 - آنتونیا: چهره یک زن 1974  جودی کالینز

12 - دختر اف بی آی 1951  ویلیام برکه‌

و فیلم‌های دیگر...

محمودرضا جغتایی‌