حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
مدیریت منابع حیات باکنوانسیون تنوع زیستی
در دنیایی که بسرعت به سوی جهانی شدن پیش میرود، «تنوع زیستی» یا به بیانی دیگر مدیریت منابع گرانبهای حیات، یکی از بزرگترین و مهمترین چالشهای پیش روی بشر امروز به شمار میآید.
تنوع زیستی یا شبکه حیات، منبعی است که خانوادهها، اجتماعات، ملتها و نسلهای آینده به آن وابسته هستند و همچنین حلقه اتصال بین ارگانیسمهایی محسوب میشود که هر کدام از آنها در اکوسیستمی وسیعتر نقش خود را ایفا میکنند.
اگرچه در طول تاریخ، تنوعزیستی همواره یکی از موضوعات مهم جوامع بشری بوده است، ولی در دهه 70 جلوگیری از تخریب محیط زیست و کاهش تعداد گونهها و اکوسیستمها منجر به شکلگیری تلاشهای جمعی شد.
در سال 1972 کنفرانس سازمان ملل متحد در زمینه محیط زیست انسان که در استکهلم برگزار شد به شکلگیری برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) منتهی شد. دولتها تعدادی از موافقتنامههای منطقهای و بینالمللی را در جهت رویارویی با موضوعات مختلف امضا کردند که از جمله آنها میتوان به موافقتنامه حفاظت از تالابها و همچنین موافقتنامه قانونمند کردن تجارت بینالمللی در زمینه گونههای در معرض خطر اشاره کرد. اگر چه این توافقات به همراه موافقتنامه کنترل مواد شیمیایی سمی و کنترل آلودگی به کاهش موج تخریب کمک کرده است، ولی در خنثی کردن اثر آن توفیق چندانی نداشته است. به عنوان مثال میتوان به اعمال تحریم بینالمللی یا اعمال محدودیتهایی در زمینه خرید و فروش حیوانات و گیاهان خاص و نادر اشاره کرد که موجب کاهش سطح برداشت بیرویه محصول و شکار غیرقانونی شده است.
در سال 1987، کمیسیون محیط زیست و توسعه اعلام کرد که توسعه اقتصادی باید از نظر اکولوژیکی تخریب کمتری به همراه داشته باشد. در گزارش مهم این کمیسیون با عنوان آینده مشترک ما چنین آمده است: «بشر میتواند توسعهای پایدار برای پاسخگوییبه نیازهای زمان حال خود بدون تضعیف توانایی نسلهای آینده در برآورده کردن نیازهایشان بنا نهد.»
در سال 1992، بزرگترین نشست رهبران جهان در زمینه محیط زیست در کنفرانس سازمان ملل در ریودوژانیرو برزیل با نام «اجلاس زمین» تشکیل شد. در این کنفرانس تعدادی موافقتنامه بینالمللی و از جمله دو موافقتنامه الزام آور به نام معاهده تغییرات آب و هوایی و معاهده تنوع زیستی امضا شد. معاهده تغییرات آب و هوایی به موضوعات مربوط به گازهای صنعتی و دیگر گازهای گلخانهای مانند دیاکسیدکربن میپردازد و معاهده تنوع زیستی اولین موافقتنامه جهانی در زمینه حفاظت و بهرهبرداری پایدار از منابع تنوع زیستی به شمار میآید. کنوانسیون تنوع زیستی بسرعت توسط کشورهای زیادی امضا شد. بیش از 150 کشور سند معاهده تنوع زیستی را در ریودوژانیرو امضا کردند و از آن زمان تاکنون سند مذکور توسط 187 کشور امضا شده است.بر این اساس اهداف کنوانسیون تنوع زیستی، حفاظت از تنوع زیستی، بهرهبرداری پایدار از منابع تنوع زیستی و تسهیم عادلانه و برابر منافع حاصل از بهرهبرداری از منابع ژنتیکی است.
بر خلاف معاهداتی که پیشتر به تصویب رسیده بودند و حمایت از گونهها و زیستگاههای خاص را مدنظر قرار میدادند، در کنوانسیون تنوع زیستی تصریح شده است که اکوسیستم ها، گونهها و ژنها باید در جهت تامین منافع انسان به صورتی که موجب کاهش تنوع زیستی در بلندمدت نشود، مورد بهرهبرداری قرار گیرند.
تنوع زیستی، ستونی که تمدن بر پایه آن بنا شده است
نیاز ما به اجزای سازنده طبیعت که زمانی آنها را نادیده گرفتیم، اغلب مهم و غیرقابل پیشبینی است. با گذشت زمان برای درمان بیماریها یا استفاده از ژنهای مقاوم گیاهان وحشی در محافظت از محصولات کشاورزی در مقابل آفات، به طبیعت پناه میبریم. به علاوه، ارتباطات گسترده در میان اجزای مختلف تنوع زیستی، کره زمین را به زیستگاهی برای تمام انواع گونهها، از جمله بشر تبدیل کرده است. سلامت ما و همچنین سلامت اقتصاد و جامعه انسانی ما به ذخائر مختلف حاصل از فعالیتهای اکولوژیکی مختلف که بسیار ارزشمند بوده و قابلیت جایگزینی ندارند وابسته است. این فعالیتهای طبیعی آنقدر متفاوت هستند که تقریبا نامحدود به نظر میرسند.
به عنوان مثال، حتی در سطحی بسیار وسیع، جایگزین کردن فعالیتهایی مانند کنترل آفات که توسط بسیاری از موجودات صورت میپذیرد که از یکدیگر به عنوان غذا استفاده میکنند (کنترل بیولوژیکی) یا عمل گرده افشانی که توسط حشرات یا پرندگان انجام میشود، تقریبا غیرممکن است.
گونههایگیاهی و جانوری در معرض تهدید
وقتی به خطراتی که طبیعت را محاصره کرده است میاندیشیم، اغلب متوجه خطراتی میشویم که دیگر مخلوقات را تهدید مینماید. کاهش تعداد حیوانات زیبایی مانند پاندا، ببر، فیل، نهنگ و گونههای مختلف پرندگان، توجه جهانی را به مساله گونههای در معرض خطر معطوف کرده است. در دنیای امروز گونهها با سرعتی 50 تا 100 برابر سرعت معمول از بین میروند و این روند بشدت رو به افزایش است. در حال حاضر حدود 24 هزار گونه گیاه و 5200 گونه حیوان (یکی از 8 گونه آن پرنده است) با خطر انقراض روبهرو هستند.
امروزه گنجینه ارزشمندی از گونههای گیاهی و جانوران اهلی که بشر در طول هزاران سال به منظور تامین غذا پرورش داده، رو به نقصان گذارده است. علت آن را باید در کشاورزی به شیوه مدرن و تجاری که روی تعداد اندکی از محصولات کشاورزی تمرکز میکند، جستجو کرد. حدود 30 درصد از حیوانات در مزارع در حال حاضر با خطر انقراض روبهرو هستند.در حالی که کاهش تعداد گونههای منفرد توجه ما را به سوی خود جلب میکند، پراکندگی، تخریب و نابودی جنگلها، تالابها، صخرههای مرجانی و دیگر اکوسیستمها، بزرگترین تهدیدات فراروی تنوع زیستی به شمار میآیند. امروزه حدود 45 درصد از جنگلهای اولیه از بین رفتهاند و این مساله به صورت عمده در قرن گذشته صورت پذیرفته است. این حقیقت تلخ با در نظر گرفتن این که جنگلها زیستگاه اکثریت گونههای زیستی شناخته شده در کره زمین محسوب میشوند، نمود بیشتری مییابد.
با وجود مواردی از احیای جنگلها، در تمام جهان و بخصوص در مناطق استوایی، وسعت جنگلها بسرعت در حال کاهش است. در میان اکوسیستمهای غنی حدود 10 درصد صخرههای مرجانی از بین رفتهاند و یکسوم بقیه نیز در 20 10 سال آینده از بین خواهند رفت. درختان حرای ساحلی نیز که زیستگاه گونههای بیشماری از جانوران آبزی، پرندگان و... محسوب میشوند، آسیبپذیر شده و نیمی از آنها تا به حال از بین رفتهاند.
تغییرات آب و هوایی اتمسفر مانند تخریب لایه ازن و تغییرآب و هوا، وضعیت موجود را وخیمتر میکند. در اثر نازک شدن لایه ازن، میزان تابش اشعههای ماوراءبنفش B که برای سلولهای زنده مضر است به سطح زمین افزایش مییابد. گرم شدن کره زمین تغییراتی در زیستگاهها و پراکندگی گونهها ایجاد کرده است. به گفته دانشمندان حتی یک درجه افزایش دمای میانگین کره زمین در زمان محدود تعداد بسیار زیادی از گونهها را در معرض نابودی قرار میدهد و سیستمهای تولید غذا را نیز با اختلال جدی روبهرو میسازد.
کاهش تنوع زیستی اغلب میزان و ایجاد اکوسیستمها را کاهش داده و در نتیجه سبد کالاها و خدماتی که توسط طبیعت ایجاد شده و در اختیار ما قرار میگیرد را کوچکتر میکند. کاهش تنوع زیستی، اکوسیستم را ناپایدار کرده و توانایی آن در مواجهه با بلایای طبیعی مانند سیل، خشکی، طوفان یا مشکلاتی از قبیل آلودگی و تغییرات آب و هوا که توسط بشر ایجاد میشوند را کاهش میدهد. تا به حال هزینههای زیادی برای جبران خسارات ناشی از سیل و طوفان که در اثر از بین رفتن جنگلها شدت یافته است، صرف شده و انتظار میرود گرم شدن زمین خسارات بیشتری را موجب شود.
کاهش تنوع زیستی به صور دیگر نیز مخاطرهآمیز است. هویت فرهنگی ملتها بشدت از محیطزیست آنها ریشه گرفته است. تصاویری از گیاهان وحیوانات به عنوان سمبل در پرچم، مجسمه و تمثالهایی که نماد فرهنگی جامعه را به تصویر میکشند، مشاهده میشوند.در حالی که کاهش تعداد گونهها به صورت طبیعی اتفاق افتاده، سرعت انقراض به علت فعالیتهای بشر شتاب فزایندهای یافته است. اکوسیستمها پراکنده یا ناپدید گشته و تعداد کثیری از گونهها نیز در حال کاهش بوده یا منقرض شدهاند. آیا ما انسانها قادر هستیم از اکوسیستمهای موجود در جهان و گونههای ارزشمند آن و همچنین میلیونها گونه دیگر که تعدادی از آنها غذا و داروی فردای ما را تامین میکنند، محافظت کنیم؟ پاسخ به این سوال را باید در تواناییمان در همراستا کردن نیازهایمان با توانایی طبیعت در تولید مواد مورد نیاز و بازگرداندن مواد زائد به چرخه طبیعت (بازیافت) جستجو کرد.
گفت و گو
