دولت الکترونیک؛ لا‌زمه زندگی در هزاره سوم‌

 «این روزها دیگر نیازی نیست در صف‌های طولانی بانک بایستیم، از این اداره به‌‌‌آن یکی در آن سر شهر برویم، نامه‌هایی پست کنیم که سرنوشت نامعلومی‌دارند و معلوم نیست چه وقت به‌‌‌دست گیرنده‌ خود در آن سر دنیا برسند و در چندسال آینده چه بسا رای بدهیم اما نه به‌‌‌شیوه مرسوم و یا این‌که تجارت کنیم اما نه در یک حجره و مغازه و پاساژ و بسیاری دیگر که شاید فکرش را هم نکنید.»

گرچه ممکن است بیشتر مادربزرگ‌های ما از واژه «دولت الکترونیکی» سر درنیاورند و آن را به‌‌‌حساب حرف سیاسی بگذارند، اما باید گفت تمام این اتفاقات فقط و فقط به‌‌‌کمک چنین دولتی میسر است.

E-government  یا همان دولت الکترونیکی  که گاهی به‌‌‌آن دولت دیجیتالی و دولت آنلاین هم گفته می‌شود، درواقع کاربرد فناوری اطلاعات برای انجام‌دادن فعالیت‌های دولت، فعالیت‌های شهروندان و نیز خدمات و سرویس‌های دولتی است. دولت الکترونیکی یعنی استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICTs)   برای ارتقا بخشیدن به‌‌‌فعالیت‌های سازمان‌های دولتی در بخش عمومی. در این نوع دولت از فناوری اطلاعات برای تبادل اطلاعات و خدمات با شهروندان، تجار و دیگر بازوهای دولت استفاده می‌شود. دربرخی از تعاریف، دولت الکترونیکی را تنها به‌‌‌استفاده از اینترنت محدود می‌کنند اما واقعیت این است که باید تمام ‌جنبه‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات و کاربردهای آن در چنین دولتی لحاظ شود.

به‌‌‌کمک دولت الکترونیکی در زمان صرفه‌جویی می‌شود و کارآیی سازمان‌ها و ارباب رجوع آن‌ها افزایش می‌یابد. در این شرایط انواع فرم‌ها و اطلاعیه‌ها به‌‌‌صورت آنلاین دردسترس همه قرار دارند و به‌این‌ترتیب دیگر نیازی به‌‌‌انجام مسافرت‌های خسته‌کننده و پرترافیک در شهر برای رسیدن به‌‌‌یک سازمان خاص برای پرکردن یک فرم نیست.

دولت الکترونیکی ممکن است نوسط قوه مقننه، قوه‌قضاییه و یا قوه مجریه، که همان دولت است، به‌‌‌منظور افزایش و ارتقای کارآیی داخلی، ارسال و ارایه خدمات عمومی یا فرآیندهای دولت دموکراتیک به‌‌‌اجرا درآید. ساده‌ترین نوع فعالیت‌هایی که در یک دولت الکترونیکی رخ می‌دهد، تامین اطلاعات از طریق اینترنت است. در این حالت انواع خدمات مثل اعلام برنامه‌های عمومی ‌و اطلاعیه‌ها و انجام امور هماهنگی و تنظیمی‌از طریق اینترنت انجام می‌شود. در حالت بعدی نوعی تعامل و ارتباط دوطرفه بین شهروندان و نمایندگان دولت وجود دارد. در این صورت کاربران می‌توانند با این نمایندگان وارد مذاکره شوند و مشکلات و نظرات  یا درخواست‌های خود را برای آن نمایندگی دولتی ارسال کنند. انجام انواع معاملات تجاری از طریق اینترنت نیز نوع دیگری از خدمات دولت الکترونیکی است. جدیدترین نوع تعامل در دولت الکترونیکی که از طریق مراکز شبکه شده در دولت انجام می‌شود هم شامل رای‌گیری آنلاین و مبارزات انتخاباتی است.

گرچه در اکثر مواقع وقتی صحبت از دولت الکترونیکی به‌‌‌میان می‌آید ناخودآگاه در ذهن ما «دولت آنلاین» و یا «دولت اینترنتی» روشن می‌شود اما بسیاری از خدمات دولت الکترونیکی هستند که به‌‌‌صورت اینترنتی کار نمی‌کنند. استفاده از تلفن، فاکس،PDA ،SMS ،MMS ، خدمات و شبکه‌های بی‌سیم، بلوتوث،CCTV ، سیستم‌های ردیابی،RFID ، شناسایی بیومتریک، مدیریت‌ترافیک راه‌ها، کارت‌های شناسایی، کارت‌های هوشمند، فناوری ایستگاه‌های رای‌گیری (یعنی جایی که رای‌گیری الکترونیکی غیرآنلاین انجام می‌شود)، ارایه خدمات دولتی از طریق رادیو و تلویزیون و بسیاری دیگر جزو خدماتی هستند که یک دولت الکترونیکی ارایه می‌دهد.

دولت الکترونیکی زیرشاخه‌هایی هم دارد. 

M-government یا دولت سیار،U-government   یا دولت موجود درهمه‌جا،G-government   یا استفاده ازGPS   وGIS   در دولت الکترونیکی، از زیرشاخه‌های این دولت محسوب می‌شوند.

شهر الکترونیکی، شهروند الکترونیکی دولت الکترونیکی‌

دولت الکترونیک یعنی تغییر شیوه امور حاکمیتی و بهبود نظام مدیریت دولتی برامور اجرایی کشور. وقتی دولت هر کشوری به‌‌‌دولت الکترونیکی تبدیل شود شهروندان هم سود زیادی خواهند برد. مثلا نمونه بارز آن صرفه‌جویی در وقت و زمان است که به‌‌‌این‌ترتیب ذخیره و صرف امور دیگر زندگی می‌شود.مردم ممکن است به‌‌‌دلایل مختلفی استفاده از خدمات دولت الکترونیک راترجیح دهند. از آن‌جمله می‌توان به‌‌‌سختی یا هزینه بالای ملاقات و انجام حضوری خدمات مورد نظر و یا به‌‌‌روز بودن مدارک و اطلاع از تغییرات احتمالی در قوانین دولت به‌‌‌صورت آنلاین اشاره کرد. دولت الکترونیک برای مردم به‌‌‌منزله تعامل با دستگاه‌های دولتی در زمانی است که برای خود آن‌ها مناسب است.

استفاده از دولت الکترونیک برای ساکنین مناطق دور افتاده مزیت بسیار بزرگی است. این نوع دولت مشارکت مردم را در نظرخواهی‌های دولتی و رای‌گیری‌ها، به‌‌‌صورت آنلاین آسان‌تر می‌سازد. درکشورهایی مثل انگلستان که شهروندان به‌‌‌دلایل زیادی در امور دولتی مثل رای‌گیری‌ها مشارکت چندانی ندارند، دولت با استفاده از شیوه دولت الکترونیکی شهروندان را مجددا وارد عرصه فعالیت‌های سیاسی کرده است. رای‌گیری الکترونیکی یکی از این شیوه‌هاست که با آسان‌تر کردن رای‌گیری افراد بیشتری را پای صندوق‌های رای می‌کشاند. البته لازم به‌‌‌ذکر است که روی کار آمدن چنین دولتی به‌‌‌معنی عدم دسترسی شهروندان غیر الکترونیکی به‌‌‌خدمات دولتی نیست. شهروندی که سواد دیجیتالی ندارد و یا این‌که امکان دسترسی به‌‌‌کامپیوتر را نداشته باشد می‌تواند کماکان به‌‌‌شیوه‌های سنتی با دولت در تعامل باشد. درواقع دولت الکترونیکی به‌‌‌معنای ارایه گزینه‌ای جدید در کار و تماس با دولت است.

دولت الکترونیکی تاثیرات زیادی برشهروندان، اقتصاد، اجتماع و سیاست دارد؛ به‌گونه‌ای که در این میان با یک واژه دیگر هم روبرو می‌شویم. «شهروند الکترونیک» شهروندی است که در کشوری با دولت الکترونیکی زندگی می‌کند. یک شهروند الکترونیکی باید با استفاده ازICT   به‌‌‌یک‌سری سواد و دانش مشخص مجهز شود و از آن‌ها برای رفع امور روزمره زندگی خود استفاده کند. دولت الکترونیکی، تجارت الکترونیکی، آموزش الکترونیکی، بهداشت الکترونیکی، بانکداری الکترونیکی و در نهایت شهر الکترونیکی و تمامی‌سرویس‌های آن مستلزم تحقق شهروند الکترونیکی است. به‌‌‌عبارت دیگر، یک شهروند در دولت الکترونیکی باید بتواند در بستر الکترونیکی کار کند.

چگونه الکترونیکی شویم‌

اجرا و توسعه یک دولت الکترونیکی نیازمند ملاحظاتی است که می‌تواند تاثیراتی بربخش عمومی‌و خدمات ارایه شده در زمینه‌های محیط زیستی، اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و... داشته باشد. دولت‌ها باید اقدامات خود را در تبدیل‌شدن به‌‌‌دولت الکترونیکی براساس جنسیت، سن، مهارت‌های زبانی و تنوع فرهنگی و نیز سواد و استانداردهای آموزشی و سواد IT انجام دهند. از جمله ملاحظات اقتصادی که باید به‌‌‌آن توجه کرد «شکاف دیجیتالی» است. در این زمینه باید به‌‌‌ساختار اجتماع و دسترسی یا عدم دسترسی به‌‌‌منابع دیجیتالی توجه شود.
از نقطه‌نظر فناوری هم باید مسایلی را در نظر گرفت. نمونه آن نحوه انتخاب نرم‌افزارها و یا زبان برنامه‌نویسی است. علاوه‌براین باید به‌‌‌هزینه‌های اجرایی و تاثیر آن بربودجه مملکت و سرمایه دولت توجه کرد. واژه «دولت الکترونیکی» از دهه 90 مطرح  و در عرصه مدرنیزه کردن بخش عمومی‌وارد عمل شد؛ اما متاسفانه امروزه برای بسیاری از مدیران تنها به‌‌‌صورت یک شعار درآمده است.

رقابت بین دولت‌های الکترونیکی‌

این قطار با سرعتی بسیار در حرکت است. کشورها مدام در حال به‌روزشدن هستند و روز به‌‌‌روز به‌‌‌سمت الکترونیکی‌شدن پیش می‌روند؛ به‌طوری‌که یک لحظه غفلت می‌تواند هر کشوری را از قافله 30 سال عقب بیندازد. موسسه دولت الکترونیکی دانشگاه  waseda برای این‌که به‌‌‌جهانیان نشان دهد کدام کشورها در راس این اقدام قرار دارند و کدام کشورها از قافله جا مانده‌اند، اقدام به‌‌‌ انتشار آماری در همین زمینه کرده است.

پروفسور Obi مدیر این موسسه می‌گوید: «با این‌که هنوز هم در جهان شکاف دیجیتالی وجود دارد اما فاصله بین کشورهای پیشرفته با برخی کشورهای درحال توسعه روز به‌‌‌روز در حال کاهش است.» وی معتقد است کشورهای در حال توسعه باید اقدامات کشورهای پیشرفته را برای خود الگو قرار دهند و از آن‌ها درس بگیرند و به‌‌‌اجرا درآورند.

در مطالعه‌ای که این موسسه انجام داده است، 32 کشور با در نظرگرفتن 26 شاخص مورد بررسی قرار گرفتند. از جمله این شاخص‌ها می‌توان به‌‌‌موارد زیر اشاره کرد: تعداد کاربران اینترنت، کاربران باند پهن، کاربران تلفن همراه، کاربرانPC ، عوامل سیستم امنیتی در شبکه‌های این کشورها، سیستم‌های پرداخت مالیات الکترونیکی، رای‌گیری الکترونیکی، پرداخت و خرید الکترونیکی. همچنین از دیگر عوامل درنظرگرفته شده در این رتبه‌بندی می‌توان به‌‌‌وب‌سایت‌های دولت الکترونیکی اشاره کرد.

از نظر این مطالعه، پرتال‌های دولتی باید بتوانند تمامی‌تقاضاهای یک شهروند الکترونیکی را برآورده کنند. لازمه این کار هم قابل اطمینان بودن سیستم‌ها و در دسترس بودن خدمات الکترونیکی و نیز به‌‌‌روزشدن مداوم اطلاعات آن‌هاست.

از دیگر عوامل مهم لحاظ شده در این رتبه‌بندی قابلیت استفاده از وب‌سایت‌ها برای افرادی با زبان‌های مختلف است. این وب‌سایت‌ها باید لااقل به‌‌‌زبان‌های مهم دنیا مثل انگلیسی، اسپانیایی، چینی، عربی، روسی و فرانسوی‌ترجمه شوند.

فریبا فرهادیان‌