حالا فقط مواظب یقه‌ات باش‌

در فضای رایانه‌ای، هیچ حد و مرزی وجود ندارد. اینترنت بسان یک جهان می‌ماند و کاربران زیادی، اقدام به استفاده از آن می‌کنند.

با توجه به این که افراد زیادی در جهان از اینترنت استفاده می‌کنند و بر علم آنها افزوده می‌شود، گاه افرادی هم هستند که به جای استفاده درست از این ابزار نوین، مرتکب خطاهایی می‌شوند که به خود و به دیگران آسیب مالی و روانی می‌‌رسانند و با این رفتار معضلی را در اجتماع به وجود می‌آورند که به آنها لقب «یقه سفید»(white collar) می‌دهند.

زمانی که این اصطلاح برای مجرمان رایانه‌ای باب شد، تصور بر آن بود که جرایم مخصوصی از سوی این‌گونه متهمان شکل می‌گیرد؛ به نحوی که هیچ‌کس به صورت طبیعی متوجه رفتار کیفری آنها نمی‌شود. یقه سفیدها افرادی بودند که حرفه‌ای عمل می‌کردند و توانایی لازم برای ارتکاب جرایمی از قبیل اختلاس، کلاهبرداری و جعل اسناد را در اختیار داشته‌اند.

ادوین ساترلند، جرم‌شناس، اصطلاح مجرم یقه سفید را به کار برد تا سایر دانش‌پژوهان را آگاه سازد که تمام مجرمان در قالب یک تصویر کلی قرار نمی‌گیرند، بدان معنی که تمام آنها از طبقات اقتصادی  اجتماعی پایینی نیستند، بلکه ممکن است از افراد متمکن و پولدار هم در آن دیده شود.

در اواخر سال 1990 اصطلاح یقه سفید معنی دقیقی نداشت، اما امروزه جرم یقه سفید را جرم عاری از خشونت یا جرم اقتصادی می‌گویند.

در بیشتر جرایم رایانه‌ای طمع، غرور یا دیگر ضعف‌های شخصیتی قربانی است که در ارتکاب این‌گونه جرایم نقش اصلی را ایفا می‌کند.

از آنجا که میلیون‌ها نفر در سراسر دنیا به فناوری برتر دسترسی دارند، جرایم رایانه‌ای ممکن است از سوی هر فردی که با هدف قانون‌شکنی گام بر می‌دارد، صورت گیرد.

تاریخچه جرایم اینترنتی در جهان‌

تاریخچه مشخصی از پیدایش جرایم اینترنتی و رایانه‌ای در جهان وجود ندارد، ولی این دسته از جرایم زاییده و نتیجه تکنولوژی ارتباطی و اطلاعاتی است. براساس مطالعات صورت گرفته، منشأ پیدایش جرایم رایانه‌ای به قضیه مردی به نام «رویس» بر می‌گردد، این مرد در یک شرکت عمده فروش میوه و سبزی به عنوان حسابدار کار می‌کرد، وقتی مورد بی‌مهری مسوولان شرکت قرار گرفت، از طرق رایانه اقدام به حسابرسی کرده و با تغییر قیمت‌ها و تنظیم درآمد جنس، مبلغی از مرجع آن را کاهش می‌داد و بعد آن را با نام 17‌‌شرکت محلی و طرف قرارداد، چکهای جعلی صادر و از آن حساب برداشت می‌کرد، به‌طوری که در کمتر از 6 سال بیش از یک میلیون دلار به دست آورد، اما به علت نداشتن مکانیزم برای توقف این روند، وی خودش را به محاکم قضایی معرفی کرد و پس از محاکمه به 10 سال زندان محکوم شد، به این ترتیب نخستین جرم رایانه‌ای در جهان رقم خورد.

آغاز جرایم اینترنتی در ایران‌

براساس اطلاعات موجود اولین جرم اینترنتی در ایران به 26 خردادماه 78 بر می‌گردد که یک کارگر چاپخانه و یک دانشجوی رایانه؛ در کرمان اقدام به جعل چکهای تضمینی مسافرتی کردند و چون تمایز و تفاوت چندانی بین جرم کامپیوتری و اینترنتی وجود ندارد، عمل آنها به عنوان جرایم اینترنتی محسوب می‌شود.

مهمترین جرایم اینترنتی در جهان‌

انتشار اخبار کذب، ارسال مطالب، تصاویر و فیلمهای غیراخلاقی، آموزش و تبلیغ تروریسم، هتک حرمت افراد با استفاده از فضای متعلق به آنها، ارسال پیام‌های مخرب، اخلال در دسترسی دیگران، نقض حق مالکیت، هک و ویروسی‌کردن سایت‌ها، تجاوز به حریم خصوصی افراد از طریق ایمیل‌ها، کلاهبرداری اینترنتی، سوءاستفاده از نام شرکتها، سرقت اینترنتی، استفاده از علائم اینترنتی، نفوذ به سایتهای دولتی و خصوصی، رزرو کردن آدرس سایتها براساس نام شرکتها، افراد و باج‌خواهی از آنها، برنامه‌های مخرب، سرقت، جنایت و سایر موارد از طریقEmail  وChat  را هم می‌توان اضافه کرد، اما مهمترین جرم اینترنتی که هم‌اکنون برای کاربران به بحران تبدیل شده، سرقت هویت و مشخصات است که آنها را مجبور به تغییر هویت به سمت هویت دیجیتالی کرده است.

تعریف جرایم اینترنتی در ایران‌

در کشور ما، تعاریفی که درپیش‌‌نویس جرایم کامپیوتری آمده، جرم‌ها را به جرم‌هایی از قبیل کلاهبرداری کامپیوتری، جعل کامپیوتری، جاسوسی، سابوتاژ کامپیوتری (تغییر،‌محو، متوقف‌سازی، ملاحظه در خطوط ارتباطی و....) تخریب کامپیوتری، دستیابی غیرمجاز، شنود غیرقانونی و... تقسیم کرده و مجازات‌های مخصوص به آن را هم در بر گرفته است.

خوشبخت هستیم به اطلاعتان برسانیم که شما برنده جایزه 20 میلیون دلاری قرعه‌کشی شرکتRoberthey   شده‌اید، با توجه به این‌که از بین هزاران نفر این جایزه به شما اختصاص یافته است، خواهشمندیم مشخصات کامل خود را برای ما ارسال کنید، در ضمن وکیل ما کارهای مربوط به شما را انجام می‌دهد. تلفن‌ها و آدرس‌ ما در زیرنوشته شده است. اگر روی یاهو یا جی‌میل یک آدرس پست الکترونیک رایگان داشته باشید، حتما تاکنون به دفعات نامه‌هایی از این دست دریافت کرده‌اید. هدف این افراد از چنین کارهایی فقط کلاهبرداری است و بس.

کلاهبرداری سفید

نخستین پرونده کلاهبرداری اینترنتی در ایران به چند سال قبل بر می‌گردد که در آن یک مرد ایرانی وقتی ایمیل خودش را در سایت یاهو باز کرد، به پیام شادی‌بخشی برخورد، دختری که خود را ماریا باخ معرفی کرده بود، با ادعای این‌که دختر نخست وزیر اسبق کشور بورکینافاسو است، از گنجی گفته بود که مرد ایرانی می‌توانست نیمی از آن را در اختیار داشته باشد. ماریا در پیامش نوشته بود که پس از پدرش به‌تنهایی زندگی می‌کند و چون از کشورش خارج شده، به خاطر شرایطی که برایش پیش آمده، نمی‌تواند به بورکینافاسو برود و می‌خواهد مرد ایرانی به عنوان وکیل وی به آنجا برود و ثروت افسانه‌ای‌اش را از بورکینافاسو خارج کند.

به این ترتیب، مرد ایرانی میلیون‌ها تومان پول به حساب ماریا در یکی از بانک‌های خارجی واریز کرد تا او بتواند با پرداخت مالیات، گنج خود را از کشورش خارج و به ایران انتقال دهد، پس از آن ناگهان تماس ماریا با مرد ایرانی قطع شد و راز کلاهبرداری وی فاش شد.

یکی دیگر از قربانیان اینترنتی یک تاجر مشهدی بود که وقتی ایمیل خود را در سایت یاهو بررسی کرد، از 3 سایت و کمپانی جداگانه پیام‌هایی را دید که در آن برنده خوشبخت معرفی شده بود که نشان می‌داد وی برنده یک میلیون یورویی به همراه 9‌‌مشترک اینترنتی دیگر به این جایزه شده است و 2‌‌کمپانی دیگر هم تاجر مشهدی را برنده 450 هزار دلار معرفی کردند و از او خواستند به منظور انتقال پول به ایران 65 هزار یورو (70 میلیون تومان) برای بیمه و مالیات به حساب آنها واریز کند تا زودتر جایزه‌اش را دریافت کند. مرد تاجر که وسوسه دریافت جایزه‌اش شده بود، پول‌ها را به حساب آن کمپانی‌ها واریز کرد؛ اما پس از چند هفته خبری از تماس‌گیرنده‌ها نشد و تازه فهمید که در چه دامی افتاده و پول‌هایش به یغما رفته است. دیگر کلاهبرداری اینترنتی که در کشورمان اتفاق افتاد، به آبان ماه سال 82 بازمی‌گردد که به خاطر سرقت 56‌میلیون تومانی از یکی از بانک‌های کشور به جنجال‌برانگیزترین پرونده سال تبدیل شد. در یکی از روزهای آبان ماه بود که بازرسان بانک متوجه شدند ده‌ها میلیون تومان پول از امانات مردم طی یک کلاهبرداری به سرقت رفته است. این در حالی بود که سیستم بانک از نظر امنیت و کارکرد در سطح کشور در مرتبه بالایی قرار داشت، با این حال یکی از کاربران اینترنتی زرنگ‌تر بود و توانسته بود با هک کردن شرکتی که مرکزیت انفورماتیک بانک‌های کشور را در اختیار دارد، به مرکز اطلاعات کل بانک‌های کشور دسترسی پیدا کند و با استفاده از یک حساب بانکی، ارقام ریالی را بتدریج از سیستم عابربانک‌ها به حساب خود واریز کند.

مجرم یقه‌سفید در یک مدت طولانی با همدستی دوستانش اقدام به این کلاهبرداری کرده بود که عاقبت با تلاش‌های ویژه پلیس شناسایی و دستگیر شدند و حتی پرونده‌هایی در خصوص سرقت تصاویر خانوادگی و مشاهده آنها در سایت‌های اینترنتی به انگیزه اخاذی و فروپاشی خانواده در مراکز پلیس مطرح شد.

به دنبال به وقوع پیوستن چنین جرایم مشابهی، لایحه مبارزه با جرایم رایانه‌ای و اینترنتی که از سوی کمیته مبارزه با جرایم رایانه‌ای قوه قضاییه در قالب 72‌ماده که شامل مباحثی از قبیل تعاریف جرم، جرایم و مجازات‌ها، جرایم علیه امنیت، جرایم علیه صحت و تمامیت داده‌ها و سیستم‌ها، رایانه‌ای و مخابراتی، کلاهبرداری، جرایم مرتبط با محتوا، ایجادکنندگان نقطه تماس بین‌المللی، سایر جرایم، مقررات متفرقه، تخفیف و معافیت از مجازات، تشدید مجازات، آیین دادرسی، جمع‌آوری ادله الکترونیک، افشای داده‌ها، شنود داده‌ها، مستندسازی، مراقبت و استنادپذیری ادله دیجیتال، نگهداری و مراقبت، استنادپذیری، معاضدت بین‌المللی، عدم همکاری بین‌المللی که مغایرت با شرع و قوانین داخلی باشد، حفاظت فوری داده‌‌ها حاصل از تبادل داده‌ محتوا، کسب اطلاعات و تحقیقات نوشته شد و پس از کش و قوس‌های فراوان با دولت به مجلس ارسال شد که 3 سال قبل یک فوریت آن مطرح و به تصویب رسید؛ اما پس از گذشت این مدت هنوز فوریت‌های دیگر آن به تصویب نرسیده است که همین امر می‌تواند مجال بیشتری برای مجریان یقه‌سفید قرار دهد تا به صورت گسترده‌تر به جرایم خود ادامه دهند.

زنگ خطری برای جوانان‌

برخی از جوانان به جای آن که برنامه ریزی مناسبی برای زندگی، کار و تحصیل خود داشته باشند، مدت زمان طولانی را پشت میز رایانه خود می‌نشینند و اقدام به ادامه از جوانان هم می‌خواهیم، چنانچه اقدام به گشت‌زنی و چت کردن در دنیای مجازی می‌‌کنند و قصد استفاده از سایت‌های اینترنتی را دارند، حتما آگاهانه قدم بردارند تا گرفتار مجرمان یقه سفید و افراد سودجویی نشوند و به راحتی به هر پیام اینترنتی که دریافت می‌کنند، توجه نکنند و مشخصات شخصی خود را در اختیار پیام‌دهنده قرار ندهند، چراکه ممکن است، اطلاعات شخصی آنها مورد سوء‌استفاده قرار گیرد، دختران جوان هم مراقب باشند و فریب عشق‌های واهی اینترنتی را نخورند وبه راحتی با هر فرد ناشناسی اقدام به برقراری ارتباط اینترنتی نکنند و اطلاعات و تصویر خود را در اختیار آنها قرار ندهند. متاسفانه شاهد آن بودیم که دختران جوانی فریب عشق‌های اینترنتی به بهانه ازدواج را خورده‌اند و از منزل متواری شده‌اند که به دنبال آن مورد آزار قرار گرفته‌اند، به قتل رسیده‌اند و یا در دام‌های سرقت و فساد گرفتار شده‌اند و زندگی و آینده خود را به تباهی کشانده‌اند.

خانواده‌ها هم هوشیار باشند و رفتار فرزندان خود را کنترل کنند تا شاهد چنین حوادث تلخی نباشیم. با توجه به وقوع جرایم رایانه‌ای و تصویب نشدن فوریت‌های دیگر لایحه قانون مجازات جرایم رایانه‌ای، درخصوص مجازات مجرمان مشکلاتی وجود دارد که امیدواریم بزودی شاهد تصویب دیگر فوریت‌های آن قانون در صحن علنی مجلس باشیم تا قاطعانه‌تر در مبارزه با این‌گونه جرایم گام برداریم.

سلیمی‌مقدم، دادیار دادسرای عمومی و انقلاب ناحیه 2 تهران درخصوص جرایم اینترنتی می‌گوید: قانونگذار تمامی اقداماتی که در ارتباط با رایانه، اینترنت و یا از طریق آن صورت گیرد که باعث آسیب رسیدن به منافع مالی و شخصی افراد و اقدام علیه امنیت ملی، افشا کردن مسائل استراتژیک کشور، مسائل امنیتی داخل و خارج کشور و اموال دولتی شود را جرم تلقی کرده و با آن برخورد می‌‌کند. عواملی که باعث ایجاد جرایم اینترنتی یا رایانه‌ای شده‌اند، عبارتند از:

1-  کاربرها به جای استفاده مفید از سایت‌های اینترنتی مفید و افزایش درجات علمی خود، اقدام به استفاده نامناسب به مدت‌های طولانی از سایت‌های غیرمفید می‌کنند که خود بسترساز جرم می‌شود.

2 -  عدم آشنایی و آگاهی کمتر کاربردهای اینترنت اعم از مفید یا مضر بودن آن از سوی خانواده‌ها.

3 - عدم نظارت والدین بر سایت‌های اینترنتی که فرزندانشان از آن استفاده می‌‌کنند.

4 - با توجه به افزایش بی‌رویه استفاده از اینترنت، این شبکه جهانی تبدیل به سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت افراد شده است تا آنها مدت زمان زیادی را به جای آن که صرف پیشرفت زندگی خود کنند، خود را وابسته به یک دستگاه کرده و زمان خود را سپری می‌کنند.

5 - استفاده بی‌رویه از اینترنت باعث بروز جرایمی از قبیل سوءاستفاده مالی مثل هکرها، کلاهبرداری‌های اینترنتی، برداشت‌های مالی غیرقانونی از حساب بانکی مشتریان بانک‌ها، اخاذی از طریق سوءاستفاده تصویر افراد یا شماره تلفن‌ها با گذاشتن بر روی برخی سایت‌ها.

6 - سوءاستفاده اخلاقی که از طریق سایت‌های غیراخلاقی باندهای مخوف که اغلب به بهانه کاریابی اینترنتی یا دوست‌یابی صورت می‌گیرد و برای جذب مشتریان خود از تصاویر و فیلم‌های‌ غیراخلاقی و تحریک‌کننده جوانان استفاده می‌‌کنند تا آنها را در دام خود گرفتار کنند.

دادیار سلیمی مقدم ادامه داد: متاسفانه در چند سال اخیر شاهد آن بوده‌ایم که برخی افراد سودجو و فرصت‌طلب در فضای مجازی با اقدام به برقراری ارتباط اینترنتی (چت) با دختران و پسران جوان به بهانه دوستی، کار مناسب، دعوت به مهمانی‌های شبانه و ازدواج، فریب می‌دهند و پس از گرفتن تصویر و مشخصات هویتی آنها، اقدام به اخاذی، کشاندن آنها در دام باندهای سرقت، فساد، سوءاستفاده اخلاقی از خود و تصاویر تهیه شده از آنها می‌کنند و در یک لحظه زندگی دختران و پسران جوان و خانواده‌هایشان را به مخاطره می‌اندازند.

با توجه به پیشرفت علم از طریق اینترنت، جرایم جدیدی هم از طریق رایانه‌ها و اینترنت اتفاق می‌افتد که قانونگذار باید به آن توجه کند و در قانون، مجازات‌های مربوط به آن را هم پیش‌بینی کند تا در صورت بروز جرایم جدید اینترنتی در کشور، با متخلفان آن برخورد قانونی و قاطعی صورت گیرد.

وی تصریح کرد: در کشورهای اروپایی کوچکترین کار افراد اعم از خرید کالا، واریز فیش‌های بانکی، معاملات و ... از طریق اینترنت صورت می‌گیرد، گاه باعث می‌شود، افرادی با سوءاستفاده از موقعیت‌های افراد و یافتن اطلاعات شخصی آنها مرتکب جرایمی شوند که در قانون قضایی کشورهای اروپایی حتی برای کوچکترین جرم اینترنتی هم مجازات‌هایی در نظر گرفته شده است، اما در قانون مربوط به مبارزه با جرایم اینترنتی قانونگذار به صورت کلی به جرایم پرداخته است. با توجه به پیشرفت و تکنولوژی در جهان، کشورمان هم از وقوع جرایم اینترنتی مشابه کشورهای اروپایی مستثنی نیست، پس قانونگذار باید به شاخه‌های مختلف جرایم اینترنتی توجه لازم را داشته باشد و قوانین مربوط به این جرایم را وضع کند تا در صورت بروز آن با مجرمان برخورد کند، اما هنوز قانون مبارزه با جرایم رایانه‌ای به صورت کلی به تصویب نرسیده است. با متهمان و مجرمان اینترنتی طبق قانون عمومی که در خصوص مجازات‌ها وضع شده در کشور برخورد می‌شود.

مجرم بودن رایانه، مساله این است‌

در تعریف محدود جرمی که در فضای مجازی (سایبر) اتفاق می‌افتد، جرم رایانه‌ای است و براساس این دیدگاه اگر رایانه، ابزار و وسیله ارتکاب جرم باشد، آن جرم را می‌توان در زمره جرایم رایانه‌ای قلمداد کرد. در تعریف (گسترده) هر فعل یا ترک فعلی که از طریق یا به کمک سیستم‌های رایانه‌ای اتفاق بیفتد، جرم رایانه‌ای محسوب می‌شود. از این دیدگاه جرایم رایانه‌ای به 3 گروه تقسیم می‌شوند: 1 جرایم کلاسیک، مثل سرقت، تخریب تجهیزات و .... 2 رایانه واسطه جرم، مثل جعل مدارک (گواهینامه و...) 3 جرایم رایانه‌ای مثل هک یا ویروسی کردن که فقط در فضای مجازی صورت می‌گیرد. در عصر ارتباطات، عده‌ای از افراد فرصت‌طلب و تبهکار با استفاده از هوش بالا و دانشی که فراگرفته‌اند، با جستجوهای گسترده در شبکه اینترنتی و بررسی‌های دقیق و موشکافانه در سایت‌های مختلف به رمزها و کدهای سری و فوق سری افراد حقیقی و حقوقی، سازمان‌ها، نهادهای مالی و دولتی نفوذ یافته و به راه‌های مختلف از موقعیت به دست آمده برای تامین مقاصد و اهدافشان سوءاستفاده می‌کنند.

همزمان با افزایش لحظه به لحظه کاربران اینترنت گسترش سطح نفوذ آن در میان مردم جوامع مختلف، به همان میزان نیز بر تعداد مجرمان و در نتیجه جرایم اینترنتی در جهان افزوده می‌شود.

معصومه ملکی‌