سال های دور از سیگار

در بیشتر کشورهای جهان با تصویب قوانینی که برای کنترل سیگار صورت گرفته ، مصرف سیگار محدود شده است. در ایران تصویب قانون جامع کنترل دخانیات در سال 1385 امید مبارزه جدی با دخانیات را به وجود آورد.

کد خبر: ۱۵۷۷۶۷

در حال حاضر 1.25 میلیارد نفر از جمعیت جهان سیگاری هستند که 80 درصد این افراد در کشورهای در حال توسعه زندگی می کنند. سالانه 4 میلیون مرگ به علت بیماری های ناشی از استعمال دخانیات در جهان روی می دهد و پیش بینی می شود که طی 25سال آینده به حدود 10 میلیون مرگ در سال افزایش یابد. سالانه 60 هزار نفر در کشور به علت بیماری های ناشی از سیگار فوت می کنند که این بیماری ها شامل بیماری های قلبی و عروقی ، دستگاه تنفسی و برونشیت مزمن ، انواع سرطان ها و سکته های مغزی است. بیش از 4 هزار ماده زیانبخش در دود سیگار وجود دارد که بیش از 82 بیماری به علت آن ایجاد یا تشدید می شوند و عامل 28 سرطان در انسان است.

دود شدن روزانه بیش از 5 میلیارد تومان و هزینه های جانبی ناشی از مصرف سیگار (حدود 10 میلیارد تومان) زنگ خطری است که مدت هاست به صدا درآمده است. نزدیک به 10 تا 15 درصد از جمعیت کشور یعنی بیش از 10 میلیون نفر با معضل مصرف مواد دخانی بویژه سیگار مواجه اند و قطعا تعداد بیشتری از جمعیت در کنار مصرف کنندگان سیگار و سایر مواد دخانی در معرض خطرهای ناشی از آن قرار دارند.

در این میان ضرورت تلاش هر چه جدی تر در زمینه مبارزه با استعمال دخانیات در کشور و پیشگیری از مصرف مواد دخانی در جامعه بیش از پیش احساس می شود.با افزایش 10 درصدی از 2 سال گذشته ، مصرف سیگار به مرز 60 میلیارد نخ در سال رسیده و میزان مرگ و میر ناشی از مصرف دخانیات در ایران نیز به حدود 70 هزار نفر در سال می رسد که پیش بینی می شود طی 20 سال آینده ، این میزان به 200 هزارنفر نیز افزایش یابد.

آرزویی دیرینه

هرچند از سال 1376 کشیدن سیگار در اماکن عمومی ممنوع اعلام شده است ، ولی امروزه دیگر دیدن قیافه پسرکی که هنوز پشت لبش سبز نشده اما خوب بلد است چطور به سیگارش پک بزند، زیاد تعجب آور نیست. دیدن این بچه ها در کوچه و خیابان و پارک جزو عادت های روزانه شده است.

سال گذشته در تیتر اول بسیاری از روزنامه ها شاهد این جمله بودیم: فروش سیگار به افراد زیر 18 سال ممنوع شد. در واقع این جمله حکایتی طولانی دارد.

پس از پیروزی انقلاب ، گروهی از متخصصان و کارشناسان دور هم جمع شدند و جنبش مذهبی اجتماعی تشکیل دادند تا با مصرف دخانیات و کارخانجات سیگارسازی مقابله کنند. آنها می کوشیدند تا تولید تنباکو، مصرف دخانیات در اماکن عمومی و تبلیغ دخانیات و اقلام مختلف سیگار را محدود کنند. در نتیجه این تلاش ها طرحی با عنوان طرح نحوه کاهش و حذف تدریجی استعمال دخانیات تدوین و به مجلس ارائه شد. این طرح در تاریخ هشتم دی ماه 1370 از تصویب مجلس شورای اسلامی گذشت ولی شورای نگهبان این طرح را به دلیل داشتن بار مالی برای دولت مغایر با قانون اساسی تشخیص داده و آن را رد کرد.

پس از آن با اصرار نمایندگان مجلس بر مصوبه خود این طرح به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارسال شد. در سال 1371 مجمع تشخیص مصلحت نظام ضمن تایید نظر شورای نگهبان ، مقرر کرد دولت درخصوص چگونگی نحوه کاهش استعمال دخانیات بررسی کامل به عمل آورد و با توجه به اختیارات قانونی خود راسا اقدامات اجرایی مربوط را انجام دهد یا نسبت به تهیه لایحه پیشنهادی و تقدیم به مجلس شورای اسلامی اقدام کند. پیرو این موضوع پس از گذشت حدود 2 سال در سال 1373 اولین بخشنامه پس از انقلاب در جهت محدود کردن کنترل دخانیات توسط هیات دولت صادر شد.

این بخشنامه 6 ماده ای که زیر آن امضای معاون اول رئیس جمهور وقت ، حسن حبیبی ، به چشم می خورد و وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، وزارت صنایع و سازمان صداوسیما در تهیه آن نقش داشتند، در اولین ماده خود آورده است: «برای حفظ حقوق و تامین سلامت افراد جامعه در برابر بیماری های ناشی از استعمال دخانیات و کاهش هزینه های درمانی کشور، کلیه دستگاه های اجرایی موظفند این تصویب نامه را اجرا کنند.» دولت در سوم مرداد ماه سال 73 این طرح را تصویب و به تمام دستگاه ها ابلاغ کرد.اما هیچ گاه این بخشنامه به اجرا در نیامد.

متعاقب آن در سال 1376 آئین نامه ممنوعیت استعمال و عرضه سیگار و سایر مواد دخانی در اماکن عمومی به تصویب هیات وزیران رسید. در ماده یک این تصویب نامه آمده که به منظور حفظ حقوق افراد جامعه و تامین سلامت آنها در برابر زیان ها و بیماری های ناشی از استعمال دخانیات ، استعمال هر نوع سیگار و سایر مواد دخانی در اماکن عمومی مسقف به هر نحو ممنوع است ، اما این تصویب نامه هم عاقبتی بهتر از قبلی نیافت و به علت مقاومت بخش هایی خاص این تصویب نامه نتوانست جنبه اجرایی پیدا کند و هنوز هم که هنوز است ، جنبه اجرایی پیدا نکرده است.

با وجود این تجارب ناموفق بار دیگر در مجلس ششم طرح جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات در کمیسیون بهداشت و درمان مطرح شد، اما عمر مجلس ششم به تصویب آن قد نداد و طرح ، همچنان در مرحله تدوین باقی ماند. با شروع به کار مجلس هفتم دوباره طرح مذکور این بار با 18 ماده و 5 تبصره در دستور کار مجلس قرار گرفت و سرانجام پس از کش و قوس های فراوان در تاریخ پنجم مهر ماه 85 به تصویب رسید.

در این قانون مفاد پراهمیتی درخصوص کنترل و کاهش مصرف دخانیات وجود دارد. منع فروش سیگار به افراد زیر 18 سال و جریمه افراد استعمال کننده دخانیات در مجامع عمومی ازجمله مفاد این قانون است.

بالاتر از سیگار

قلیان هم مانند سیگار سم نیکوتین دارد و اعتیادآور است و جاافتادن مصرف قلیان به عنوان تفریح یک اشتباه بزرگ فرهنگی است که متاسفانه فقط در منطقه خاورمیانه و شرق مدیترانه رایج است.

مصرف یک بار قلیان ، برابر با 70 تا 100 نخ سیگار است. در حدود 80 درصد افراد جامعه از مضرات مصرف سیگار اطلاع دارند، اما عده کمی از مردم زیان های قلیان را می دانند.

دلیل این تصور نادرست ، عدم اطلاع رسانی کافی به مردم است. به همین دلیل آنها فکر می کنند قلیان کمتر از سیگار ضرر دارد.

قلیان بخصوص در چند سال اخیر به دروازه ورود نوجوانان به استعمال مواد دخانی و سایر بزهکاری ها تبدیل شده است. استعمال دخانیات بین نوجوانان 13تا 15سال از سال 82 تا 86 دو برابر شده و از 14.1 درصد به 26.4 درصد رسیده است.

اهمیت مصرف قلیان میان نوجوانان علاوه بر این که مضرات آن به مراتب بیشتر از سیگار است ، اما بیشتر نوجوانان و کودکان به علت این که مصرف قلیان قبح سیگار را ندارد، در کنار پدر و مادرشان قلیان مصرف می کنند و بعد از آن به مصرف این ماده دخانی در بین گروه سنی همسال می پردازند. بعد از سال ها هشدار درخصوص مضرات قلیان براساس قانون جامع کنترل دخانیات از اول دی ماه امسال در سراسر کشور توزیع و استعمال دخانیات ازجمله قلیان در اماکن عمومی همچون سفره خانه های سنتی ، رستوران ها و هتل ها ممنوع شد.

طبیعتا این موضوع اعتراض کسانی را که درآمدشان کاهش می یابد در پی دارد. قهوه خانه داران معتقدند با این کار، 90 درصد درآمد قهوه خانه ها کاهش یافته است.

این وضعیت جدید اگرچه از نظر متصدیان این اماکن به نوعی موجب کاهش تعداد مراجعان و همچنین کاهش درآمد آنها شده است ، اما به عقیده بسیاری از افراد و حتی متصدیان اماکن عمومی از یک سو سلامت و از سوی دیگر آرامش را به جامعه هدیه کرده است.

دود به جای سلامت

مسوولان در برابر اعتراض قهوه خانه داران پاسخی منطقی دارند و می گویند: در مجوز هیچ یک از این صنوف اجازه عرضه قلیان داده نشده است و قرار نبوده منبع درآمد آنها از محل عرضه قلیان باشد.بر این اساس این صنوف نباید طوری برنامه ریزی می کردند که درآمد اصلی شان از عرضه قلیان تامین شود؛ بنابراین تعطیل شدن و ورشکست شدن یک قهوه خانه یا رستوران سنتی که طبیعتا باید به عرضه مواد غذایی بپردازند، به خاطر این ممنوعیت منطقی نیست و قانونگذار که عرضه قلیان را در این اماکن ممنوع کرده است تقصیری در کاهش درآمد این صنوف ندارد.

اما محلی که برای صرف غذا مجوز دارد و باید سلامت را به مردم هدیه دهد، چرا دود و بیماری را به آنها تحویل می دهد؟

شاید با افزایش اطلاع رسانی از سوی مسوولان کشور درخصوص مضرات مصرف دخانیات ، مردم نه برای مصرف قلیان ، بلکه به منظور بهره مندی از محیط آرام سفره خانه های سنتی به این اماکن مراجعه کنند.

فرهنگ سازی

تمام متصدیان و دست اندرکاران تهیه ، توزیع و مصرف مواد دخانی ، موظف به اجرای قانون منع مصرف دخانیات و عرضه قلیان در اماکن عمومی هستند.

نیروی انتظامی نیز بر اساس این قانون موظف است با مظاهر عمومی مصرف دخانیات از جمله سیگار و قلیان در اماکن عمومی مبارزه کند.اما جمع آوری قلیان ها بتنهایی تاثیری در کنترل مصرف دخانیات ندارد. اگر فرهنگ سازی قوی انجام نشود، شاهد تبعات جمع آوری قلیان مانند رفتن قلیان به خانه ها خواهیم بود.

بعضی افراد به دلیل نداشتن امکانات برای پر کردن اوقات فراغت قلیان می کشند که مشکل این افراد باید از طریق فرهنگ سازی و اطلاع رسانی مناسب و ایجاد امکانات حل شود.‌

ایجاد تفریحگاه و مراکز ورزشی و ارائه خدمات به صورت رایگان یکی از این اقدامات است که خوشبختانه بودجه مورد نیاز آن نیز در قانون پیش بینی شده است. با تدوین قانون مربوط به افزایش قیمت مواد دخانی و مالیات بر سیگار (10 درصد سیگار داخلی و 20 درصد سیگار خارجی)، سالانه بیش از 150 میلیارد تومان درآمد نصیب کشور می شود که از این میان شرکت دخانیات و گمرک ، تنها 68 میلیارد تومان در سال جاری پرداخت کرده اند که سهم مهمی از آن باید صرف پیشگیری و کنترل مصرف مواد دخانی و اقدامات ترک آن شود.

بر این اساس ، مراکز تفریحی و ورزشی باید با بودجه هایی که از مالیات بر سیگار به تربیت بدنی داده می شود، خدمات رایگان ورزشی و تفریحی را به مردم ارائه کنند. از سوی دیگر، اطلاع رسانی باید از طریق تولید برنامه های تلویزیون و دیگر راه ها صورت بگیرد تا بتوان با عزم ملی در تغییر این فرهنگ باطل گام برداشت. ساخت تیزرها و انیمیشن های تبلیغاتی ، تا حد زیادی مردم را از تبعات منفی مصرف دخانیات آگاه می کند.

سیما بر ضد سیگار

سال هاست هنرپیشه های سیگاری سراسر دنیا، نوجوانان و جوانان را ناخودآگاه به کشیدن سیگار ترغیب و تشویق می کنند. کارشناسان نیز در مورد تاثیر گسترده نمایش سیگار در صفحه جادو هشدار می دهند.

سرانجام مبارزه با سیگار در کشورهای غربی تا آنجا پیش رفته است که حتی برخی ستاره های سینما و تلویزیون نیز از کشیدن سیگار در مجامع عمومی خودداری کردند و کارگردانان و تهیه کنندگان هالیوودی نیز از نمایش سیگار کشیدن در فیلم ها منع شدند.

همفری بوگارت ، ستاره مشهور فیلم های نوآر در دهه 50 و 60 که مشخصه اصلی اش داشتن سیگاری بر لب بود و تقریبا در این زمینه رقیب نداشت ، پس از ابتلا به سرطان ریه در برنامه ای تاثیرگذار مردم را از استعمال دخانیات منع کرد.

البته با تمام این اقدامات ، بسیاری از هنرپیشه های محبوبی که برنده جایزه اسکار شده اند، ستاره های سیگاری هستند. داستین هافمن ، نیکولاس کیج ، آنتونیو باندراس ، اشلی جاد، آل پاچینو، تیم رابینز و... هرکدام حداقل در 3 تا از فیلم های خودشان سیگار کشیده اند. خوشبختانه ایران نیز در این پرده جادو (حداقل در سطح سیما) برای خدمت به سلامت ، بر ضد سیگار مشغول فعالیت شده است. در جلسه اعضای ستاد اجرایی آیین نامه کنترل و مبارزه با استعمال دخانیات ، دستورالعمل منع مصرف سیگار در فیلم های تلویزیونی به واحدهای مختلف صدا و سیما ابلاغ شده است.

البته رئیس شورای سیاستگذاری صدا و سیما معتقد است: کشیدن سیگار از سوی نقش های منفی به منظور کاهش مصرف دخانیات در جامعه می تواند در سریال های تلویزیونی مورد استفاده قرارگیرد.

وی با تاکید بر لزوم آشنایی دست اندرکاران رسانه ها با مضرات مصرف دخانیات ، پیشنهاد می کند با تشکیل کارگاه های آموزشی برای کارگردانان و نویسندگان سینما و تلویزیون ، آگاهی این افراد را در اطلاع رسانی به افراد جامعه افزایش دهیم.

از سوی دیگر، پخش تیزرهای تبلیغاتی برای کاهش مصرف دخانیات در تلویزیون شروع شده است.
برخی از این تیزرها در حال حاضر در حال نمایش و تعداد دیگری نیز در دست ساخت است.
از دیگر اقدامات صدا و سیما درخصوص کاهش مصرف دخانیات نمایش زیرنویس ها در ساعات پرمخاطب است.

فراتر از قانون

در قانون جامع مبارزه و کنترل دخانیات اصل بر پیشگیری است.

در حال حاضر، در 10 دانشگاه کشور هر یک 3 مرکز ترک دخانیات و در 31 دانشگاه علوم پزشکی نیز هر کدام یک مرکز فعالیت می کنند.

راه اندازی مرکز تحقیقات دخانیات و کاهش عوارض آن در کشور از دیگر دستاوردهای تصویب قانون جامع مبارزه و کنترل دخانیات است. اما کنترل مصرف دخانیات کار ساده ای نیست. تصویب یک قانون بتنهایی نمی تواند ضمانت اجرایی آن قانون را داشته باشد. بسیاری مسوولان و متولیان امور با صدور دستورات خود برای کاستن از حجم تخریب های این قبیل معضلات اجتماعی بهداشتی ، همواره این امید را به مردم می دهند که با تدابیر خاصی که اندیشیده شده است ، این کار با موفقیت به انجام می رسد اما واقعیت چیز دیگری است.