مهار باک‌های حریص

رشد مصرف، فاصله میان تولید و تقاضا، قاچاق سوخت، خودروهای پرمصرف و محدودیت منابع ارزی برای تأمین کسری، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت بازار بنزین را بیش از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، مدیریت مصرف صرفا نباید به معنای افزایش قیمت باشد بلکه باید مجموعه‌ای از سیاست‌های قیمتی، فرهنگی، حمل‌ونقلی و مدیریتی همزمان به کار گرفته شود.
این موضوع در شرایط جنگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. وقتی زیرساخت‌های انرژی در معرض تهدید قرار دارد و تأمین پایدار سوخت به بخشی از تاب‌آوری اقتصادی کشور تبدیل شده است، صرفه‌جویی در مصرف بنزین می‌تواند بخشی از مشارکت عمومی در مدیریت شرایط کشور باشد. در چنین شرایطی، دولت باید علاوه بر سیاست‌گذاری، زمینه و انگیزه لازم برای کاهش مصرف مردم را فراهم کند. نخستین و کم‌هزینه‌ترین راهکار برای کاهش مصرف بنزین، اصلاح رفتار مصرف‌کنندگان است. بخش قابل‌توجهی از سفرهای درون‌شهری، به‌ویژه در کلان‌شهرها، با خودروهای شخصی انجام می‌شود؛ در حالی که بسیاری از این سفرها قابلیت انتقال به حمل‌ونقل عمومی را دارند.در تهران، رایگان شدن مترو و اتوبوس‌های تندرو (BRT) در شرایط فعلی می‌تواند از یک سیاست حمایتی فراتر رفته و به ابزاری برای مدیریت مصرف سوخت تبدیل شود. البته صرفه‌جویی زمانی موفق خواهد بود که به مطالبه‌ای عمومی تبدیل شود. همچنین مردم باید احساس کنند صرفه‌جویی آنها بخشی از یک برنامه ملی است و دولت نیز همزمان سهم خود را در کاهش مصرف ایفا می‌کند.
   

دولت نیز باید مدیریت کند
یکی از مهم‌ترین اصول مدیریت مصرف آن است که سیاست صرفه‌جویی فقط متوجه خانوارها نباشد. دولت، دستگاه‌های اجرایی، شرکت‌های دولتی و ناوگان عمومی نیز مصرف‌کنندگان بزرگ سوخت هستند و باید در خط مقدم برنامه کاهش مصرف قرار گیرند. کاهش سفرهای غیرضروری دستگاه‌های دولتی، مدیریت ناوگان خودروهای اداری، استفاده بیشتر از جلسات مجازی، کنترل مصرف خودروهای سازمانی و جایگزینی خودروهای پرمصرف با خودروهای کم‌مصرف می‌تواند بخشی از این برنامه باشد. همچنین می‌توان برای دستگاه‌های دولتی سهمیه مصرف تعیین و عملکرد آنها را بر اساس میزان کاهش یا افزایش مصرف ارزیابی کرد. دستگاهی که بتواند مصرف خود را بدون آسیب به مأموریت‌های اصلی کاهش دهد، باید تشویق شود و دستگاه‌های پرمصرف نیز پاسخگو باشند. 
   

تجربه روسیه؛ مدیریت عرضه در شرایط بحران
نگاهی به تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد مدیریت بازار بنزین فقط به کنترل مصرف محدود نمی‌شود و در شرایط بحرانی، مدیریت عرضه نیز اهمیت زیادی دارد. روسیه نمونه قابل‌توجهی است. این کشور با وجود قرار گرفتن در میان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت و صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی در جهان، در ماه‌های اخیر با کمبود بنزین در برخی مناطق مواجه شده است. حملات به زیرساخت‌های نفتی، اختلال در فعالیت برخی پالایشگاه‌ها، تعمیرات و افزایش تقاضای فصلی، عرضه داخلی را در این کشور تحت فشار قرار داده است.
دولت روسیه در واکنش به این وضعیت، محدودیت صادرات بنزین و گازوئیل، استفاده از ذخایر، افزایش تولید پالایشگاه‌های فعال، تعویق برخی تعمیرات، محدودیت فروش به هر خودرو و حتی واردات اضطراری بنزین را در دستور کار قرار داده است.این تجربه یک درس مهم برای ایران دارد؛ حتی کشوری با منابع عظیم نفت و ظرفیت بالای پالایشی، اگر با اختلال در عرضه مواجه شود، ممکن است ناچار به محدود کردن فروش یا واردات اضطراری شود. بنابراین مدیریت عرضه باید همواره در کنار مدیریت مصرف دنبال شود.
   

ترکیه؛ قیمت و مالیات برای کنترل تقاضا
ترکیه مسیر متفاوتی را دنبال می‌کند. در این کشور، قیمت سوخت به‌مراتب بالاتر از ایران است و مالیات و قیمت‌گذاری نقش مهمی در تنظیم تقاضا دارند. دولت از سازوکارهای مالیاتی برای تعدیل آثار نوسانات قیمت جهانی استفاده می‌کند و همزمان طی سال‌های گذشته بهره‌وری خودروها نیز افزایش یافته است. تجربه ترکیه نشان می‌دهد مدیریت مصرف الزاما به معنای سهمیه‌بندی نیست؛ بلکه می‌توان از قیمت، مالیات، افزایش بهره‌وری خودرو و توسعه حمل‌ونقل عمومی برای اصلاح رفتار مصرف‌کننده استفاده کرد. آذربایجان نیز به دلیل تولیدکننده بودن نفت، نمونه قابل‌توجهی برای ایران است. در این کشور قیمت بنزین توسط دولت تنظیم می‌شود اما قیمت سوخت فاصله بسیار کمتری با قیمت‌های منطقه‌ای دارد. در نتیجه، مصرف‌کننده با هزینه بالاتری برای سوخت مواجه است و انگیزه مصرف بی‌رویه یا قاچاق کاهش می‌یابد.پاکستان در سال جاری با افزایش هزینه انرژی، علاوه بر افزایش قیمت سوخت، کاهش مصرف در بخش دولتی را نیز دنبال کرده است. کاهش سهمیه سوخت خودروهای دولتی و محدود کردن استفاده از ناوگان رسمی، بخشی از سیاست دولت برای کنترل مصرف بوده است. عراق نیز در برخی مناطق در شرایط کمبود، به سمت سهمیه‌بندی الکترونیکی بنزین حرکت کرده است. استفاده از کارت الکترونیکی و تعیین سقف مصرف برای خودروها، ابزارهایی هستند که امکان کنترل توزیع و جلوگیری از مصرف غیرمتعارف را فراهم می‌کنند. این تجربه برای ایران نیز قابل توجه است؛ چراکه کارت سوخت از قبل در کشور وجود دارد و می‌توان از ظرفیت داده‌های آن برای شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف، کنترل قاچاق و هدفمند کردن سیاست‌های سوختی استفاده کرد.
   

نسخه ایران؛ مدیریت همزمان مصرف و عرضه
مجموع این تجربه‌ها نشان می‌دهد ایران نیز به یک سیاست چندلایه نیاز دارد. در کوتاه‌مدت، کنترل قاچاق، مدیریت مصرف دستگاه‌های دولتی، تشویق مردم به کاهش سفرهای غیرضروری، استفاده گسترده‌تر از مترو و  BRT  و مدیریت مصرف ناوگان عمومی و دولتی می‌تواند فشار بر بازار بنزین را کاهش دهد. در میان‌مدت، باید خودروهای فرسوده و پرمصرف از چرخه خارج شوند، حمل‌ونقل عمومی توسعه پیدا کند و استفاده از سوخت‌های جایگزین مانند CNG و خودروهای هیبریدی و برقی افزایش یابد. در بلندمدت نیز اصلاح ساختار صنعت خودرو، افزایش استانداردهای مصرف سوخت و حرکت به سمت حمل‌ونقل کم‌مصرف ضروری است.
در این میان، اصلاح قیمت و سهمیه‌بندی نیز باید با احتیاط و به‌صورت تدریجی انجام شود. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد هیچ نسخه واحدی برای مدیریت بنزین وجود ندارد؛ اما تقریبا همه آنها ترکیبی از مدیریت مصرف، کنترل عرضه، قیمت‌گذاری، مالیات، سهمیه، حمایت هدفمند و افزایش بهره‌وری را به کار گرفته‌اند. کشور باید همزمان عرضه را مدیریت و تقاضا را اصلاح کند. در شرایط جنگی نیز مردم می‌توانند با کاهش سفرهای غیرضروری و استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی در این برنامه مشارکت کنند؛ در مقابل، دولت باید با توسعه حمل‌ونقل عمومی، مدیریت مصرف ناوگان خود و مقابله با قاچاق، سهم خود را در این مسیر ایفا کند.در نهایت، مدیریت بنزین باید از یک سیاست مقطعی برای عبور از بحران به یک برنامه ملی و پایدار برای مدیریت انرژی تبدیل شود؛ برنامه‌ای که هم امنیت عرضه را تضمین کند و هم بدون تحمیل فشار غیرضروری بر خانوارها، مصرف بی‌رویه را کاهش دهد.
   

خودروهای پرمصرف
بر اساس اعلام مقامات کشور و همچنین طبق آمارهای موجود بنزین کافی در کشور وجود دارد و ایران جزو کشورهای خوب در حوزه تولید بنزین است اما به دلیل نبود مدیریت در این زمینه مصرف هر روز روند افزایشی دارد. از سوی دیگر باید توجه داشت که مقصر اصلی افزایش مصرف تنها مردم نیستند بلکه خودروهایی است که از آن استفاده می‌کنند. خودروهایی که مصرف سوخت بالاتری نسبت به استاندارد جهانی دارند و به طور میانگین اکنون در هر ۱۰۰ کیلومتر ۱۰ لیتر مصرف دارند. در حالی که اگر این مصرف به ۷ لیتر کاهش پیدا کند ۳۰درصد مصرف سوخت کاهش می‌یابد و این رقم می‌تواند کشور را از واردات بنزین بی‌نیاز کند.  

افزایش ۱۲میلیون ‌لیتری تولید بنزین تا پایان سال
مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران گفت: با راه‌اندازی دو پالایشگاه تا پایان سال، تولید روزانه بنزین ۱۲میلیون و نفت‌گاز پنج میلیون لیتر افزایش می‌یابد. محمدصادق عظیمی‌فر با اشاره به برنامه توسعه ظرفیت پالایشی کشور اظهار کرد: با بهره‌برداری از دو پالایشگاه جدید آدیش جنوبی و مهر خلیج‌فارس تا پایان سال، تولید بنزین کشور روزانه حدود ۱۲ میلیون لیتر افزایش خواهد یافت. وی درخصوص مقیاس این افزایش تولید گفت: این میزان افزایش تولید معادل حدود ۹درصد مصرف بنزین کشور است و می‌تواند ظرفیت تولید و تأمین این فرآورده راهبردی را تقویت کند. عظیمی‌فر درباره آخرین وضعیت پالایشگاه‌های جدید گفت: پالایشگاه آدیش جنوبی هم‌اکنون در حال دریافت خوراک است و فرآیند بهره‌برداری از آن در حال انجام است. پالایشگاه مهر خلیج‌فارس نیز براساس برنامه، تا پایان سال به بهره‌برداری خواهد رسید. وی مجموع ظرفیت پالایشی این دو مجموعه را حدود ۱۸۰ هزار بشکه در روز اعلام کرد و گفت: بهره‌برداری از این پالایشگاه‌ها افزون‌بر افزایش تولید بنزین، به افزایش تولید نفت‌گاز نیز کمک خواهد کرد. این دو پالایشگاه درمجموع روزانه حدود ۱۲ میلیون لیتر بنزین و حدود پنج میلیون لیتر نفت‌گاز تولید می‌کنند که به سبد تولیدات پالایشی کشور افزوده خواهد شد. 

توزیع روزانه ۱۵۰ میلیون لیتر بنزین
مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی با تکذیب شایعات مطرح‌شده در فضای مجازی مبنی بر کمبود بنزین، از ادامه تولید و توزیع سوخت با حداکثر ظرفیت و پایداری کامل در سراسر کشور خبر داد.
کرامت ویس‌کرمی با اشاره به بی‌اساس بودن شایعات اخیر گفت: میانگین توزیع روزانه بنزین در مرداد امسال ۱۳۸میلیون لیتر بود که این رقم در سه روز نخست شهریورماه به ۱۴۵ میلیون لیتر در روز رسیده و نشان‌دهنده افزایش روزانه هفت میلیون لیتری در مقایسه با ماه گذشته است.
وی با اعلام این‌که روز سه‌شنبه ۱۵۰ میلیون لیتر بنزین در کل کشور توزیع شده است، تصریح کرد: در حال حاضر تولید، انتقال و توزیع فرآورده با حداکثر توان عملیاتی در حال انجام است و هیچ‌گونه مشکلی در تأمین سوخت کشور وجود ندارد.
مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی با تأکید بر این‌که مردم نباید نگران تأمین سوخت باشند، از هموطنان خواست به شایعات بی‌اساس فضای مجازی توجه نکنند و تنها در صورت نیاز واقعی و خالی بودن باک خودرو به جایگاه‌ها مراجعه کنند تا از تشکیل صف‌های غیرضروری و طولانی جلوگیری شود.