آسیب زنجیره خودروسازی از نبود رقابت
بازار قطعات خودرو زمانی میتواند رقابتی باشد که همه تولیدکنندگان، فارغ از وابستگیهای مالکیتی، فرصت برابر برای عرضه محصولات خود داشته باشند. رقابت واقعی زمانی شکل میگیرد که خودروساز بتواند از میان چندین تامینکننده، براساس کیفیت، قیمت و خدمات پسازفروش، بهترین گزینه را انتخاب کند، اما اگر یک قطعهساز همزمان در جایگاه خودروساز یا سهامدار مؤثر آن قرار گیرد، این پرسش جدی مطرح میشود که آیا همچنان میتوان از وجود یک بازار رقابتی سخن گفت؟
در اقتصاد، یکی از مهمترین پیششرطهای رقابت، استقلال تصمیمگیری خریدار و فروشنده است. هنگامی که حلقههای مختلف زنجیره تولید در اختیار یک مجموعه قرار میگیرد، احتمال شکلگیری تعارض منافع افزایش مییابد. در چنین شرایطی، انگیزه برای خرید قطعات از سایر تولیدکنندگان، حتی اگر کیفیت بالاتر یا قیمت پایینتری داشته باشند، کاهش پیدا میکند. نتیجه این وضعیت، محدودشدن فضای فعالیت برای سایر قطعهسازان، کاهش رقابت و در نهایت آسیبدیدن مصرفکننده نهایی است.
مساله زمانی پیچیدهتر میشود که فرآیند قیمتگذاری نیز از شفافیت کافی برخوردار نباشد. اگر نهادهای نظارتی امکان راستیآزمایی قیمت قطعات مورد استفاده در خودرو را نداشته باشند و صرفا به اسناد ارائهشده از سوی خودروساز اتکا کنند، زمینه برای افزایش هزینههای تولید، دستکم روی کاغذ، فراهم خواهد شد. در چنین فضایی، نهتنها تشخیص قیمت واقعی قطعات دشوار میشود، بلکه مصرفکننده نیز ناچار است بهای این عدم شفافیت را در قالب افزایش قیمت خودرو بپردازد.
تجربه بسیاری از صنایع نشان داده است که انحصار، حتی اگر با شعار افزایش بهرهوری یا یکپارچگی زنجیره تولید همراه باشد، در بلندمدت به کاهش نوآوری، افت کیفیت و افزایش قیمت منجر میشود. در مقابل، حضور تامینکنندگان متعدد، رقابت سالم را تقویت کرده و شرکتها را ناچار میکند برای حفظ بازار خود، کیفیت را افزایش داده و هزینهها را کاهش دهند.
ازاینرو، بیش از آنکه بر سر وجود یا نبود رقابت در بازار قطعات خودرو اختلاف نظر وجود داشته باشد، باید سازوکارهای تضمینکننده رقابت مورد توجه قرار گیرد. شفافیت در روابط مالکیتی، امکان نظارت مؤثر بر قیمت قطعات، حذف تعارض منافع و فراهمکردن فرصت برابر برای همه قطعهسازان، پیششرطهای شکلگیری بازاری رقابتی هستند.
صنعت خودروی کشور برای خروج از چرخه ناکارآمدی، بیش از هر زمان دیگری به اعتماد عمومی نیاز دارد؛ اعتمادی که تنها با شفافیت، رقابت واقعی و نظارت مؤثر بهدست میآید. تا زمانی که این اصول بهطور کامل اجرا نشوند، ادعای رقابتی بودن بازار قطعات خودرو، صرفنظر از اینکه از سوی چه نهادی مطرح شود، با تردیدهای جدی روبهرو خواهد بود.
